بابِ سَرْعَسْکَری، عنوان سازمان نظامی امپراتوری عثمانی، قبل از تأسیس رسمی «نظارت حربیه». (حربیه نظارتی = وزارت جنگ). این اداره که «سر عسکر قاپی‌سی» نیز نامیده می‌شد (پاکالین، I/ ١٤٦,III/ ١٧٧)، محل استقرار و کار «سر عسکر»، یعنی فرمانده کل ارتش عثمانی بود که بعد از الغای سپاه ینی‌چری در ١٢٤١ق/ ١٨٢٦م تشکیل گردید (ﻧﻜ : ه‌ د، اصلاح‌طلبی در قلمرو عثمانی؛ نیز «دائرة المعارف...» IV/ ٣٦٤). با الغای سازمان ینی‌چری، «اجاق و آقالیق» که محل فرماندهی «ینی‌چری آغاسی»بود، برچیده شد و به جای آن «بریۀ عسکریه نظارتی» تأسیس شد (پاکالین، III/ ١٧٦-١٧٧). باب سر عسکری شامل واحدهای تابعۀ متعددی مانند ارکان حرب (ستاد) مهندسی، ارتباطات (شاو، ٢/ ١٤٠؛ دایرةالمعارف»، همانجا)، و کتوبی (دبیرخانه) بود (لطفی، IX/ ٧٨).
باب سر عسکری علاوه بر اداره امور نظامی، امور انتظامی و امنیت شهرها و برخی خدمات اجتماعی مانند آتش‌نشانی را نیز برعهده داشت (شاور، نیز «دائرةالمعارف»، همانجاها). وظیفه تأمین امنیت شهرها در ١٢٦٢ب/ ١٨٤٥م از دایرة سرعسکری جدا شد و به ادارۀ دیگری که «ظبطیه» نامیده می‌شد واگذار گردید (EI٢, I/ ٨٣٨؛ پاکالین، همانجا). قبل از صدور فرمان تنظیمات خیریه در ١٢٥٥ق/ ١٨٣٩م، سرشماری و ضبط آمار اتباع غیر مسلمان نیز بر عهدۀ ادارۀ سر عسکری بود («دائرة المعارف»، همانجا). در زمان سلطان محمود دوم و به فرمان او در ١٢٥٢ق/ ١٨٣٦م، محل ادارۀ سرعسکری به کاخ قدیم (اسکی سرای) منتقل شد که امروزه ساختمان مرکزی دانشگاه استانبول است (پاکالین، همانجا). عنوان باب سرعسکری با اعلان مشروطیت دوم در ١٩٠٨م به وزارت حربیه، یا حربیه نظارتی تبدیل شد و پس از اعلان جمهوریت در ١٩٢٣م/ ١٣٠٢ش و تشکیل وزارتخانه‌های جدید به وزارت دفاع (مدافعیۀ ملی) تغییر نام داد («دائرة المعارف جدید...»، IX/ ٣٥١٣).

مآخذ

شاو، ا. ج. وا. ک. شاو، تاریخ امپراطوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان ‌زاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛
نیز:

EI٢, Lütfi, Tarih, istanbul, ١٩٨٤;
pakalin M.Z., osmanlt tarih deyimleri ve terimleri sözlügü, istanbul, ١٩٨٣;
Türkiye dianet vakfi islâm ansiklopedisi, Istanbul ١٩٩١;
Yeni Türk ansiklopedisi, istanbul, ١٩٨٥.
علی‌اکبر دیانت