اَبوطُفِیل، عامر بن واثلة بن عبدالله بن عمیر (یا عمرو) بن جابر ابن حمیس (جخش) بن جُدَی (جُرَی) بن سعد بن لیث كِنانی (٣ـ پس از ١٠٠ ق / ٦٢٤- ٧١٨ م)، صحابی پیامبر، شاعر و از یاران برجستۀ امامان شیعه. او در سال جنگ احد زاده شد و ٨ سال آخر زندگانی پیامبر (ص) را درك كرد (بخاری، ٣(٢) / ٤٤٦؛ ابن تغری بردی، ١ / ٢٤٣؛ ابن قتیبه، ٣٤١؛ ابن حبان، ٣ / ٢٩١؛ ابواسحاق شیرازی، ٥٣؛ ابن حجر، ٥ / ٨٢). ابوطفیل در زمان حذیفة بن یمان به كوفه و سپس به مداین رفت. وی مدتها در مصاحبت علی بن ابی طالب (ع) می‌زیست و از یاران بسیار صالح و وفادار او و از كسانی بود كه از آن حضرت كسب علم می‌كردند. در تمام جنگهای امیرالمؤمنین علی (ع) شركت داشت (یعقوبی، ٢ / ٢١٣- ٢١٤؛ ابن‌قتیبه، ‌همانجا؛ ابن‌عبدالبر، ٤ / ١٦٩٦؛ خطیب، ١ / ١٩٨). بعد از شهادت علی (ع) به مكه بازگشت و تا آخر عمر همانجا مقیم شد (خطیب، ابن عبدالبر، همانجاها).
ابوطفیل احادیث معدودی از رسول اكرم (ص) (ابن عدی، ٥ / ١٧٤١؛ ابن‌عبدالبر، ٢ / ٧٩٩) و احادیث فراوانی از اصحاب بزرگ پیامبر مانند حذیفه، معاذ بن جبل و ابن‌مسعود (ابن حجر، همانجا) و نیز امام علی و امام حسن مجتبی و امام سجاد (ع) روایت كرده است. همچنین به موجب خبری كه در اصول كافی آمده، از حضرت باقر (ع) و نیز به استناد خبری كه در علل الشرایع قید شده، از حضرت صادق (ع) حدیث نقل كرده است كه بدیهی است روایات او از امام جعفر صادق (ع) پیش از امامت او و در دوران امامت امام باقر (ع) بوده است (كاظمی، ٢ / ٤).
در ٦٥ ق / ٦٨٥ م ابن زبیر از محمد بن حنفیه بیعت خواست، چون او از بیعت خودداری كرد، ابن زبیر او را به همراه عده‌ای از یارانش، از آن جمله ابوطفیل، در شعب بنی هاشم به زندان انداخت. ابوطفیل تا قیامت مختار بن ابی عبید ثقفی در زندان بود (خلیفه، ١ / ٣٣٠). پس از آن در قیام مختار به خوانخواهی حسین بن علی (ع) شركت كرد و پرچمدار سپاه او بود (ابن قتیبه، همانجا؛ نیز نك‌ : ابن كثیر، ٩ / ١٩٩). او را به سبب شركت در قیام مختار ثقفی،‌كیسانی دانسته‌اند (طوسی، ٩٥)، ‌اما شركت او در این قیام دلیلی بر كیسانی بودن او نمی‌تواند باشد (برای تفصیل، نك‌ : قاضی، ٣٠٩-٣١١).
ابوطفیل چنانكه خود در مجلس معاویه گفته، در واقعۀ قتل عثمان حاضر بوده، ولی در آن شركت نداشته است (بلاذری، ٤ / ٩٢) و هم نزد او، بر دوستی خلل‌ناپذیر خود نسبت به علی (ع) تأكید كرده است (ابوالفرج، ١٣ / ١٦٧). او و فرزندش طفیل، در قیامی كه عبدالرحمن ابن اشعت بر ضد حجاج آغاز كرده بود، شركت داشتند و در جنگی كه در محرم ٨٢ میان آن دو درگرفت، پسرش طفیل كشته شد و ابوطفیل در رثای او شعری سرود (ابن اثیر، ٤ / ٤٦-٤٦٢، ٤٦٧- ٤٦٨).
ابوطفیل مردی سخنور و فصیح بود. نمونه‌ای از سخنان او را كه در مجلس معاویه بیان داشته، آورده‌اند(نک‌ : ابن‌قتیبه، همانجا؛ تستری، ٥ / ٢٠١-٢٠٢). شعر او مانند اشعار عهد جاهلی منسجم و حماسی و غالباً در مفاخره و رثاست و نمونه‌هایی از آن به طور پراكنده در منابع ادبی آمده است (مرزبانی، ٢٥- ٢٧؛ ابوالفرج، ١٣ / ١٦٧- ١٦٩؛ امین، ٧ / ٤٠٨). ظاهراً دیوان او را كه كوچك است یك محقق آلمانی همراه با دیوان طرماح به طبع رسانیده و آنگاه كرنكو هر دو را به انگلیسی ترجمه كرده است (آقا بزرگ، ٩(١) / ٤٣). عبدالعزیز بن یحیی جلودی (د٣٠٢ ق / ٩١٤ م) كتابی به نام اخبار ابی الطفیل، دربارۀ سرگذشت او تألیف كرده (GAS, II / ٤١٢؛ آقابزرگ، ١ / ٣١٧) كه طیب عشاش تونسی این اثر و اشعار او را در ٣٧ صفحه در حولیات جامعة التونسیه در ١٩٧٣ م به چاپ رسانیده است (زركلی، ٣ / ٢٥٦).

مآخذ

آقابزرگ، الذری‌ـعة؛
ابن اثیر، الكامل؛
ابن تعزی بردی، النجوم؛
ابن حبان، محمد، كتاب الثقات، حیدرآباد دكن، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٦ ق؛
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق / ١٩٦٠ م؛
ابن عدی جرجانی، عبدالله، الكامل فی ضعفاء الرجل، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛
ابن كثیر، البدایة؛
ابواسحاق شیرازی، طبقات الفقهاء، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٧٩ م؛
ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، بولاق، ١٢٨٥ ق؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، به كوشش حسن امین، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الكبیر، حیدرآباد دكن، ١٣٩٠ ق / ١٩٧٠ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٧٩ م؛
تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، تهران، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٩٦٧ م؛
زركلی، اعلام؛
طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال، به كوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ ش؛
قاضی، وداد، الكیسانی‌ة فی التاریخ و الأدب، بیروت، ١٩٧٤ م؛
كاظمی، عبدالنبی، تكملة الرجال، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مطبعة الآداب؛
مرزبانی، محمد بن عمران، اخبار شعراء الشیعة، ‌تلخیص محسن امین، به كوشش محمدهادی امینی، نجف، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م؛
یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، بیروت، دار صادر؛
‌نیز:

GAS.

ابوالحسن دیانت