اَبوسُفْیان، مغیرة بن حارث بن عبدالمطلب (د ١٥ یا ٢٠ ق / ٦٣٦ یا ٦٤١ م)، از شعرای صدراسلام، پسر عمو و صحابی پیامبر اكرم (ص). در نام او ختلاف است. غالب مورخان، چون ابن هشام (٢ / ٣٠١) و ابن سعد (٤ / ٤٩) او را مغیره نامیده‌اند، اما برخی دیگر (ابن عبدالبر، ٤ / ١٦٧٣؛ ابن اثیر، ٤ / ٤٦٠) مغیره را نام برادر او دانسته‌اند. مادرش، به قولی، چنانكه از هجویۀ حسان بن ثابت (١ / ٣٩٨) برمی‌آید، كنیزكی بود سُمَیه نام (مرزبانی، ٢٧١) و به روایت دیگر، غَزّیه و از زنان قریش بود (ابن سعد، ابن عبدالبر، همانجاها). ابوسفیان در شب ولادت پیامبر (ص) زاده شد و گفته‌اند كه به پیامبر (ص) شباهت داشت (ابن حبیب، ٤٦؛ بلاذری، ١ / ٥٣٩). او برادر رضاعی پیامبر (ص) نیز بود و در كودكی با ایشان انس و الفت داشت، اما پس از بعثت، در شمار دشمنان سرسخت پیامبر (ص) درآمد (واقدی، ٢ / ٨٠٦) و در جنگ با پیامبر (ص)، با مشركان همكاری می‌كرد (ابن سعد، ٤ / ٥٠).
ابوسفیان به همداستانی با عبدالله بن زبعری و عمرو بن عاص، پیامبر (ص) را هجو می‌گفت و حسّان بن ثابت نیز هجویه‌های او را پاسخ می‌داد (واقدی، ٢ / ٨٠٦-٨٠٧؛ ابوالفرج، ٤ / ١٣٧- ١٣٨). ابوسفیان از شكست مشركان و پیروزی مسلمانان در جنگ بدر، گزارشی بلیغ خطاب به ابولهب، تهیه كرد (ابن هشام، همانجا)؛ با اینهمه اندكی قبل از فتح مكه، همراه خانوادۀ خود، در ابواء به خدمت پیامبر (ص) شتافت. نخست به او اعتنایی نشد، اما پس از آن اسلام آورد و علی (ع) به فرمان پیامبر (ص) ندا در داد كه خدا و رسول او از ابوسفیان درگذشتند، شما نیز از او راضی شوید (واقدی، ٢ / ٨٠٧-٨١٢؛ ابن‌سعد، ٤ / ٥٢). ابوسفیان نیز در اعتذار از گذشته و ستایش پیامبر شعری سرود (ابن‌هشام، ٤ / ٤٣-٤٤؛ ابن سعد، ٤ / ٥١). او در غزوۀ حنین شركت جست و از معدود كسانی بود كه در كنار پیامبر (ص) پایداری كرد (واقدی، ٣ / ٨٩٨- ٩٠٢؛ بسوی، ١ / ٣٢٧) و در پایان جنگ از كسانی بود كه سهم بیشتری از غنایم یافت (واقدی، ٢ / ٦٩٤؛ ابن حبیب، ٤٧٣). وی پس از رحلت پیامبر (ص) قصیده‌ای در رثای او سرود (ابن عبدالبر، ٤ / ١٦٧٥-١٦٧٦).
ابوسفیان به قولی در اوایل خلافت عمر در ١٥ ق (همو، ٤ / ١٦٧٧) و به روایات دیگر در ٢٠ ق درگذشت و در بقیع مدفون شد (ابن‌سعد، ٤ / ٥٣؛ طبری، ١١ / ٥٠٤؛ ابن عبدالبر، همانجا). ذهبی از طریق او یك حدیث نقل كرده است (١ / ٢٠٣).

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ ق؛
ابن حبیب، محمد، المحبر، به كوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباددكن، ١٣٦١ ق / ١٩٤٢ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت، دارصادر؛
ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق / ١٩٦٠ م؛
ابن هشام، السیرة النبویة، به كوشش مصطفی سقاء و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ ق / ١٩٣٦ م؛
ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره، دارالكتب المصریة؛
بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفة و التاریخ، به كوشش اكرم ضیاء عمری، بغداد، ١٩٧٥ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
حسان بن ثابت، دیوان، به كوشش ولید عرفات، لندن، ١٩٧١ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و حسین اسد، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
طبری، تاریخ؛
مرزبانی، محمد بن عمران، معجم الشعراء، به كوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م؛
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م.

عبدالامیر سلیم