آمِدرُز، هنری فردریک (١٨٥٤-١٩١٧ م)، خاورشناس، متخصص کتابهای تاریخی عربی سدۀ ٤ ق / ١٠ م، حقوقدان انگلیسی، مصحح و ناشر مجموعه‌ای از آثار تاریخی با عنوان «کتابهای بازماندۀ تاریخی»

زندگی

تبار آمدرز به خاندانی سویسی می‌رسد، لیکن او ملّیت انگلیسی داشت و با فرهنگ انگلیسی پرورش یافت و تحصیلات دانشگاهی را در رشتۀ حقوق به پایان برد و پیشۀ وکالت دادگستری را برگزید. در تحصیل زبان و تاریخ عرب، به‌ویژه در راه شناسایی نسخه‌های خطی عربی، کوشش فراوان کرد و در حقوق اسلامی و تاریخ به تحقیق و تألیف پرداخت. او یکی از نویسندگان مجّلۀ انجمن سلطنتی آسیایی بود (زرکلی، ٨ / ٩٩).

آثـار

کارهای آمدرز را می‌توان در سه مقولۀ تصحیحات، مقلات تاریخی و مقالات حقوقی ـ فقهی دسته‌بندی کرد.

الف ـ تصحیحات

بیش‌تر پژوهشهای آمدرز دربارۀ کتابهای تاریخی عربی متعلق به سدۀ ٤ ق / ١٠ م است. او بخشهایی از کتابهای تاریخی را تصحیح انتقادی کرد و در مجموعه‌ای با عنوان «کتابهای بازماندۀ تاریخی» منتشر ساخت. مهم‌ترین کارهای او در این زمینه به شرح زیر است:
١. تحفة‌الامراء فی تاریخ الوزراء، از ابوالحسین هلال بن المُحَسِّن بن ابراهیم الصّامی (٣٥٩-٤٤٧ ق / ٩٧٠-١٠٥٥ م)، به ضمیمۀ جزء ششم از کتاب التاریخ همین مورخ همراه با تعلیقات و یادداشتهایی به انگلیسی و فهرستهای عربی ـ انگلیسی، بیروت، ١٩٠٤ م. تحفة ‌الامراء که در تاریخهای قدیم از آن به نام کتاب ‌الوزراء یاد شده (آمدرز، مقدمه، پانویس ٢)، کتابی است در تاریخ بلاد اسلامی و شرح حال وزیران برجستۀ آل ‌بویه و خلفای عباسی در فاصلۀ اواخر سدۀ ٣ و اوایل سدۀ ٤ ق / ٩ و ١٠ م.
٢. تاریخ ابن یَعْلی حمزة بن قَلانِسی معروف به ذیل تاریخ دمشق، از حمزة بن اسدبن علی بن محمد ابویعلی التّمیمی الدّمشقی (٤٦٤-٥٥٥ ق / ١٠٧١-١١٦٠ م)، ادیب، کاتب و عمید دمشق، همراه با منتخباتی از تواریخ ابن اَزْرَق فارِقی (د بعد از ٥٧٧ ق / ١١٨١ م)، سبط ابن‌جوزی (د ٦٥٤ ق / ١٢٥٦ م) و حافظ ذَهَبی (د ٧٤٨ ق / ١٣٤٨ م)، لیدن، بیروت، ١٩٠٨ (عقیقی، ٢ / ٤٩٥). این کتاب که بیش‌تر به تاریخ دمشق و سوریه و گه‌گاه به حوادث بغداد می‌پردازد، به گفتۀ ابن‌خلکان (د ٦٨١ ق / ١٢٨٢ م) دنبالۀ تاریخ هلال صابی است و حوادثِ تقریباً دو قرن، از ٤٤٨ تا ٥٥٥ ق / ١٠٥٦ تا ١١٦٠ م، را در برمی‌گیرد.
٣. کتاب تجارب ‌الامم، جزء پنجم و ششم، تألیف ابوعلی احمدبن محمد، معروف به مِسْکَوَیْهْ (د ٤٢١ ق / ١٠٣٠ م)، همراه با ذیل تجارب الامم و بخش هشتم از تاریخ هلال صابی، مصر ١٩١٤-١٩١٦ م، لیدن، ١٩٢٠-١٩٢١ م (عقیقی، همانجا)، این کار آمدرز عیناً در ٣ مجلد (حاوی ٤ جزء) در بغداد تجدید چاپ شده است. جزء اول و دوم شامل حوادث ٧٥ سال (٢٩٥- ٣٦٩ ق / ٩٠٧-٩٨٠ م) در زمان تنی چند از خلفای عبّاسی و امیران دیلمی است. جزء سوم شامل ذیلی است که ابوشجاع محمد بن حسین، ملقّب به ظهیرالدّین رودراوَری (د ٤٨٨ ق / ١٠٩٥ م) وزیر المستظهر باللّه (د ٤٨٧ ق / ١٠٩٤ م) بر تجارب الامم نوشته و در آن به ذکر وقایع سالهای ٣٦٩ تا ٣٨٩ ق / ٩٨٠ تا ٩٩٩ م پرداخته است. جزء چهارم در برگیرندۀ جزء هشتم از تاریخ صابی، شامل رویدادهای ٥ سال (٣٨٩-٣٩٣ ق / ٩٩٩-١٠٠٣ م) است که آمدر آن را به‌عنوان تکلمۀ ذیلِ رودراوری تصحیح کرد و کار نیمه تمام او را مارگلیوث (١٨٥٠-١٩٤٠ م) به پایان برد.

ب ـ مقالات تاریخی

١. «یادداشتهایی در ترجمۀ احوال چند صوفی» (JRAS، ١٩١٢ م، ١٠٨٧-١٠٨٩ و ٥٥١-٥٨٦)، ٢. «تجارب الامم ابوعلی مسکویه» ایندکس ( ایسلامیکوس، I / ٣٤١)، ٣. «دست نوشتۀ ناشناخته‌ای از ابن جوزی در کتابخانۀ موزۀ بریتانیا» (JRAS، ١٩٠٦ م، ٨٥١-٨٨٠، ١٩٠٧ م، ١٩-٣٩)، ٤. «قصه‌هایی از زندگی موظف و اداری، برگرفته از تذکرۀ ابن‌حمدون و غیره» (همان، ١٩٠٨، ٤٠٩-٤٧٠) ابن حمدون، ابوالمعالی محمدبن حسن ملقب به کافی الْکُفاة (٤٩٥-٥٦٢ ق / ١١٠١-١١٦٦ م)، از دانشمندان لغوی بزرگ روزگار عباسیان است، ٥. «یادداشتهایی راجع به دو مقاله دربارۀ میّافارقین» (شهری در دیار بکر، در عراق امروزی) (همان، ١٩٠٩ م، ١٧٦ و ١٧٠)، ٦. «ابوالفضل ابن العمیدِ وزیر در تجارب الامم ابوعلی مسکویه» (ایندکس ایسلامیکوس، I / ٦١٢). ابن عمید ابوالفضل محمد بن حسین (د ٣٦٠ ق / ٩٧١ م)، دبیر و وزیر کاردان رکن‌الدّولۀ دیلمی است، ٧. «سفارت از بغداد به نزد امپراتور بازیل دوم» (JRAS، ١٩١٤ م، ٩١٥ ,٩٤٢). بازیل دوم (ح ٣٤٦-٤١٥ ق / ٩٥٧-١٠٢٥ م) امپراتور مقتدر بیزانس و معروف به بلغارکش بود که دامنۀ قلمرو خود را تا قفقاز و سوریه رساند.

ج ـ مقالات حقوقی

١. «منصب قاضی در احکام السلطانیۀ ماوَردی». (همان، ١٩١٠ م، ٧٦١-٧٩٦). ابوالحسن علی ماوردی، فقیه و قاضی بزرگ شافعی در نیمۀ قرن ٥ ق / ١١ م بود. ٢. «مظالم، اجرای عدالت در احکام السلطانیۀ ماوردی» (همان، ١٩١١ م، ٦٣٥-٦٧٤)، ٣. «حِسْبَه در احکام السلطانیۀ ماوردی» (همان، ١٩١٦ م، ٢٨٧-٣١٤ و ٧٧-١٠١).

مآخذ

ابن قلانسی، ابویَعْلی حمزه، ذیل تاریخ دمشق، به کوشش هنری آمدرز، بغداد، ١٩٠٨ م، مقدمۀ انگلیسی؛
ابن مسکویه، ابوعلی احمدبن محمد، تجارب‌ الامم، به کوشش آمدرز، مصر، ١٩١٤-١٩١٦؛
بدوی، عبدالرحمن، موسوعة ‌المستشرقین، بیروت، ١٩٨٤ م، صص ٣٥-٣٦؛
زرکلی، خیرالدّین، الاعلام، بیروت، ١٩٨٤ م؛
صابی، هلال‌بن محسن، تحفة‌ الامراء فی تاریخ‌ الوزراء، به کوشش هنری آمدرز، بیروت، ١٩١٤ م، مقدمۀ انگلیسی؛
عقیقی، المستشرقون؛
نیز:

Hall, G. K., Catalog of the Onental Institute Library, University of Chicago ١٩٧٠, I / ٥٢٥;
JRAS.

مجدالدّین کیوانی