ايشيكْ آقاسی، عنوانی برای رئيس تشريفات در دربارهای سلاطين متأخر ترك. در عصر صفويه كه اختيارات و نفوذ رئيس تشريفات افزايش يافت، اين منصب را «ايشيك آقاسی باشی» ناميدند (نک‌ : قزوينی، ١/ ١٥٢؛ مستوفی، ١/ ٤٠٩).
سابقۀ كاربرد اين عنوان، برخلاف نظر برخی از نويسندگان (نک‌ : EI٢)، به روزگار آق قويونلو می‌رسد (فضل‌الله، ٧٩؛ هينتس، ١٠٥) و در عصر اول صفوی نيز به اين منصب بارها اشاره شده است ( عالم‌آرا ... ، ٢٩٣؛ محمدمعصوم، ١٤٨، ١٤٩، جم‌ ؛ استرابادی، ٥٨، ٧٨، جم‌ ). در دربار گوركانيان هند نيز كه سازمان اداری و ديوانيشان اساساً ايرانی بود، اين منصب و عنوان وجود داشته است (ابوالفضل، ٣/ ٤٠٣؛ خواندمير، ٧٦). هامر پورگشتال نيز از عنوان ايشيك آقاسی باشی در دربار عثمانيان ياد كرده است (١/ ٣٩٣، ٢/ ١٥٧٩). در آغاز دورۀ نادری منصب ايشيك آقاسی باشی از ميان رفت (محمدكاظم، ٢/ ٤٥٧)، ولی گويا بعداً دوباره احيا شد (همو، ٢/ ٤٧٣، ٥١٩، ٥٥٢، ٦١١، ٣/ ٩٠٦). در عصر زنديه ايشيك آقاسی باشی از وزرا و اركان دولت به شمار می‌رفت (ابوالحسن مستوفی، ٥٧٨، ٥٨٦؛ موسوی، ٩١). در دورۀ قاجار ايشيك آقاسی‌باشی، رياست تشريفات و انتظامات دربار را در دست داشت و همواره ملازم شاه بود و سفيران خارجی را بار می‌داد (اعتضادالسلطنه، ١١٣؛ خورموجی، ١٤٩؛ دروويل، ١٩٥؛ بن‌تان، ٦٨).
منصب ايشيك آقاسی‌باشی حرم را نيز معمولاً به كهن‌سال‌ترين خدمتگزاران دربار می‌دادند. مهم‌ترين وظيفۀ او حفاظت از حرم، و نيز رسيدگی به مخارج آن، پيشكشها و نذرها و معاملات بود (ميرزا رفيعا، ٧٢؛ قس: محمدمعصوم، ٧٤).

مآخذ

ابوالحسن مستوفی، گلشن مراد، به كوشش غلامرضا طباطبايی مجد، تهران، ١٣٦٩ش؛
ابوالفضل علامی، اكبرنامه، به كوشش مولوی عبدالرحيم، كلكته، ١٨٨٦ م؛
استرابادی، حسن، تاريخ سلطانی، از شيخ صفی تا شاه صفی، به كوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٦٤ ش؛
اعتضادالسلطنه، عليقلی ميرزا، اكسير التواريخ، به كوشش جمشيد كيانفر، تهران، ١٣٧٠ش؛
بن‌تان، آوگوست، سفرنامه، ترجمۀ منصورۀ اتحاديه، تهران، ١٣٥٤ ش؛
خواندمير، اميرمحمود، تاريخ شاه اسماعيل و شاه طهماسب صفوی ( ذيل حبيب السير)، به كوشش محمدعلی جراحی، تهران، ١٣٧٠ش؛
خورموجی، محمدجعفر، حقايق الاخبار ناصری، به كوشش حسين خديو جم، تهران، ١٣٤٤ ش؛
دروويل، گاسپار، سفرنامه، ترجمۀ جواد محيی، تهران، ١٣٤٨ش؛
عالم‌آرای شاه اسماعيل، به كوشش اصغر منتظر صاحب، تهران، ١٣٤٩ش؛
قزوينی، محمد، يادداشتها، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٣٧ ش؛
محمدكاظم، عالم‌آرای نادری، به كوشش محمدامين رياحی، تهران، ١٣٦٤ ش؛
محمدمعصوم اصفهانی، خلاصة السير، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٦٨ش؛
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من يا تاريخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاريه، تهران، ١٣٤٣؛
موسوی اصفهانی، محمدصادق، تاريخ گيتی گشا، به كوشش سعيد نفيسی، تهران، ١٣٦٣ش؛
ميرزا رفيعا، دستور الملوك، به كوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، ١٣٣٢ ش؛
هامر پورگشتال، يوزف، تاريخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ ميرزا زكی علی‌آبادی، به كوشش جمشيد كيانفر، تهران، ١٣٦٧ ش؛
هينتس، والتر، تشكيل دولت ملی در ايران، ترجمۀ كيكاووس جهانداری، تهران، ١٣٤٦ ش؛
نيز:

EI٢;
Faḍlullāh b. Rūzbihān Khunjī, Tārīkh-iʿĀlam-Arā-yi Amīnī (Persia in A.D. ١٤٧٨-١٤٩٠), tr. V. Minorsky, London, ١٩٥٧.
ناديا برگ‌نيسی