اورْخان (٦٨٠-٧٦١ ق/ ١٢٨١-١٣٦٠ م)، پسربزرگ عثمان غازی مؤسس سلسلۀ عثمانی، دومین فرمانروا از این خاندان. برخی از پژوهشگران او را بنیان‌گذار حقیقی امپراتوری عثمانی به شمار آورده‌اند (اینالجیك، ٥٥). وی در زمان حیات پدر و از همان دوران نوجوانی در ادارۀ امور كشوری و لشكری مشاركت می‌كرد؛ چنانک‌ه با تصرف نواحی و شهرهایی همچون قره‌جه حصار، بورسه، ازنیق و ازمیت، قلمرو حكومت عثمانی را گسترش داد (عاشق پاشازاده، ٢٤-٢٦؛ كمال پاشازاده، ١/ ١٦٩-١٧٠؛ لطفی پاشا، ٢٦- ٢٨؛ اوزون چارشیلی، «تاریخ ... »، I/ ١١٧-١٢٢).
پس از درگذشت عثمان غازی، اورخان ادارۀ دولت نوپای عثمانی را برعهده گرفت و بورسه را به پایتختی برگزید (اوزون چارشیلی، همان، I/ ١١٨) و سپس در ادامۀ سیاست توسعۀ ارضی، ولایت قره‌سی (غرب آناتولی) را تصرف كرد (همو، «امیرنشینها ... »، ١٠١؛ عاشق پاشازاده، ٤٤-٤٥، ٤٩) و به این ترتیب، بخش بزرگی از آناتولی تحت حاكمیت این خاندان درآمد. در زمان فرمانروایی اورخان تركها پیروزمندانه از تنگۀ داردانل گذشته، ناحیۀ تراكیه و شبه جزیرۀ گلیبولی را به تصرف خویش درآوردند (هامر پورگشتال، ١/ ١٣٥؛ جودت، ١/ ٣٤؛ اُستروگُرسكی، ٤٨٨؛ سویم، ٢٤٧) و به این ترتیب است كه نخستین پایگاه تركها برای پیشروی در اروپا ــ شبه جزیرۀ بالكان ــ به دست آمد.
اورخان عنوان سلطان را برای خود برگزید (اینالجیك، همانجا) و در زمان او سازمانهای دولتی از جمله «دیوان همایون» تشكیل شد (اوزون چارشیلی، «تشكیلات ... »، ١). سپاه ینی چری را او پدید آورد و نخستین سكۀ عثمانی در زمان او و به نام وی ضرب گردید (ادهم، ١/ ٢-٤؛ صولاق‌زاده، ١٩؛ اوزون چارشیلی، «اورخان غازی ... »، ٢٠٨-٢٠٩). همچنین هستۀ اولیۀ مدارس عثمانی در زمان او پی‌ریزی شد («سجل ... »، I/ ٦٤) و بنای مسجد بورسه (سعدالدین، ١/ ٤٦-٤٧) و تأسیس كتابخانه در همانجا (اینالجیك، ١٤٣) و برخی آثار معماری شامل مدرسه و مسجد در شهرهای مختلف از یادگارهای دوران فرمانروایی اوست. اورخان در بورسه درگذشت و در كنار آرامگاه پدرش به خاك سپرده شد (صولاق‌زاده، ٢٧؛ اوزون چارشیلی، «تاریخ»، I/ ١١٨).

مآخذ

ادهم، خلیل، مسكوكات عثمانیه، قسطنطنیه، ١٣٣٤ق؛
جودت، احمد، تاریخ، استانبول، ١٣٠٩ق؛
سعدالدین، محمد، تاج التواریخ، استانبول، ١٢٧٩ق؛
صولاق‌زاده، محمد، تاریخ، استانبول، ١٢٩٧ ق؛
عاشق پاشازاده، درویش احمد، تاریخ، استانبول، ١٣٣٢ ق؛
كمال پاشازاده (نک‌ : مل‌ ، ابن كمال)؛
لطفی پاشا، تواریخ آل عثمان، استانبول، ١٣٤١ ق؛
هامر پورگشتال، ی.، تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمۀ زكی علی‌آبادی، به كوشش جمشید كیانفر، تهران، ١٣٦٧ ش؛
نیز:

Ibn-i Kemal, Tevârih -i Âl -i Osman, Ankara, ١٩٧٠;
Inalcik, M. H., The Ottoman Empire, tr., N. Itzkowitz and C. Imber, London, ١٩٧٣;
Ostrogorsky, G., Bizans devleti tarihi, tr. F. Işıltan, Ankara, ١٩٨١;
Şer’iye sicilleri, Istanbul, ١٩٨٨;
Sevim, A. and Y. Yücel, Türkiye Tarihi, Ankara, ١٩٨٠;
Uzunçarşılı, İ. H., Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٨٤;
id, «Gazi Orhan Begin hükümdar oldugu tarih ve ilk sikkesi», Belleten, Ankara,١٩٤٥, vol. IX, no.٣٤;
id, Osmanlı devletinin merkez ve bahriye teşkilâtι , Ankara, ١٩٨٤;
id, Osmanlι tarihi, Ankara, ١٩٨٢.
علی‌اكبر دیانت