تاجیّه، مدرسه‌ای مشهور در بغداد، منسوب به مؤسس آن تاج‌الملک ابوالغنائم (ﻫ م). تاج‌الملک‌ به سبب رقابت با خواجه نظام‌الملک طوسی (مق‌ ٤٨٥ق / ١٠٩٢م)، وزیر صاحب اقتدار ملکشاه سلجوقی (حک‌ ٤٦٥-٤٨٥ق)، و از جهت ارادتی که به شیخ ابواسحاق شیرازی (د ٤٧٦ق / ١٠٨٣م)، داشت، نخست دستور داد تا در گورستانی در باب ابرز (یا بِیَبْرَز، محله‌ای در بغداد) که جماعتی از پیشوایان شافعی، از جمله ابواسحاق، مدفون بودند، بر تربت ابواسحاق آرامگاهی ساختند و سپس در کنار آن، مدرسه‌ای به تقلید از مدرسۀ نظامیه ساخت و نام آن را «تاجیه» گذارد و بر شافعیان وقف کرد (ابن‌جوزی، ٩ / ٤٦؛ یاقوت، ١ / ٧٧٤؛ سبکی،٦ / ٧٢؛ صفا،٧٢٢).
تاجیه در ٤٨٢ق، با حضور تاج‌الملک که در این هنگام، مستوفی ملکشاه بود و فخرالاسلام ابوبکر قفال چاچی (ﻫ م)، شاگرد برجسته و معید درس ابواسحاق، برای القای نخستین درس، افتتاح گردید و نام‌گذاری شد؛ علاوه بر مدرسه، بعدها آن گورستان و محله نیز به تاجیه معروف شدند (ابن‌جوزی، همانجا؛ سبکی،٦ / ٧٠، ٧٢). قفال چاچی به عنوان اولین مدرس این مدرسه نزدیک به یک ربع قرن بدین کار ادامه داد و سرانجام پس از مرگِ کیاهراسی (د ٥٠٤ق / ١١١٠م) مدرس نظامیۀ بغداد، به جانشینی او برگزیده شد و تدریس در تاجیه را ترک گفت (همو، ٦ / ٧٢).
استاد‌دیگر مدرسۀتاجیه،‌ شرف ‌الدین‌ یوسف‌دمشقی‌(د ٥٦٣ق / ١١٦٨م) بوده است و چنان‌که آورده‌اند: «در این مدرسه ساکن بود و با درسهای خود کهنگی آن را نو ساخت» (نک‌ : بنداری، ١٩٧). از همین تعبیر به خوبی برمی‌آید که استادان در مدرسۀ تاجیه اقامت داشته‌اند؛ همچنین می‌توان دریافت که مدرسۀ تاجیه در نیمۀ اول سدۀ ٦ق دستخوش رکود علمی و آموزشی بوده است، اما از مجالس وعظ برخی از فقیهان در این مدرسه، گزارشهایی در منابع موجود است که کم و بیش حکایت از فعال بودن این مرکز آموزشی دارد. از جمله ابوالوفا عبیدالله بن هبةالله از مردم اصفهان، مشهور به شَفَرْوَد از واعظان حنفی مذهب (ابن‌نجار، ٢ / ١٥٤)؛ احمد غزالی، برادر محمد‌غزالی (ابن‌جوزی، ١٧ / ٢٣٧؛ همایی، ٣٠٣)؛ ابومحمد چاچی (د ٥٢٨ق / ١١٣٤م)، فرزند و شاگرد قفال چاچی که مجلس وعظی در تاجیه برپا می‌کرده‌اند (سبکی، ٧ / ١٢٧).
اگرچه در منابع از دانش آموختگان مدرسۀ تاجیه یاد نشده است، اما به نظر می‌رسد که علاوه بر ابومحمد چاچی، برخی از شاگردان و راویان قفال چاچی، همچون: ابومُعَمَّر بقاء بن عمر اَزَجی، ابوالحسن علی بن احمد یزدی، ابوبکر ابن نَقور، شهدة الکاتبه و ابوطاهر سلفی بایستی از تحصیل کردگان مدرسۀ تاجیه بوده باشند (سبکی،٦ / ٧١، ٧ / ١٢٧؛ ذهبی، ٣ / ٦٥).
از گزارش ابن‌اثیر چنان برمی‌آید که تاجیه در زمان وی، یعنی اواسط نیمۀ نخست سدۀ ٧ق / ١٣م فعال بوده است (نک‌ : ١٠ / ١٨٠). البته ــ چنان که اشاره شد ــ مدرسۀ تاجیه هم در امر آموزش دچار رکود گردیده، و هم گویا ساختمان آن، یا به علت فرسودگی و یا به احتمال قوی به دست غلامان نظامیه تخریب شده بود (نک‌ : ﻫ د، تاج‌الملک)، زیرا خواهر زادۀ تاج‌الملک، تاج‌الدین ابن دارَست‌ فارسی، در مدت کوتاه وزارتش در دستگاه سلطان مسعود سلجوقی در ٥٤١ق / ١١٤٦م، مدرسۀ تاجیه را نوسازی کرد و سپس شرف‌الدین دمشقی را به مدرسی در آن مدرسه گماشت (بنداری، همانجا).
در برخی منابع (مثلاً نک‌ : ابن‌جوزی، همانجا) تصریح شده که مدرسۀ تاجیه را تاج‌الملک خود بر شافعی مذهبان وقف کرده است، اما از منابع مالی و موقوفات آن گزارشی در دست نیست. همچنین دربارۀ سبک معماری تاجیه و نیز در باب شیو‌ه‌های آموزشی آن اطلاعی نداریم، اما چون تأسیس آن را به تقلید از مدارس نظامیه دانسته‌اند (نک‌ : صفا، همانجا؛ بازورث، ٧٤)، می‌توان به تقریب مدرسۀ تاجیه را شبیه به همان مدارس دانست.

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، حیدرآباددکن، ١٣٥٩ق؛
ابن‌نجار، محمد، ذیل تاریخ بغداد، حیدرآباد دکن، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
بنداری، فتح، تاریخ‌دولة آل‌سلجوق، بیروت،١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
ذهبی، محمد، العبر، به‌کوشش محمد سعید بن بسیونی‌زغلول، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
‌ سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبریٰ، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمدطناحی، قاهره، ١٣٨٠ق / ١٩٦٠م؛
صفا، ذبیح‌الله، «مدرسه»، ایرانشهر، تهران، ١٣٤٢ش / ١٩٦٣م، ج ١؛
همایی، جلال‌الدین، غزالی‌نامه، تهران، ١٣٤٢ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Bosworth, C. E., «The Political and Dynastic History of the Iranian World», The Cambridge History of Iran, vol. v, ed. J. A. Boyle, Cambridge, ١٩٦٨.
غلامرضا جمشید نژاد اوّل