اِبْنِ فَضْلُ اللهِ عُمَری، شهاب‌الدين ابوالعباس احمد بن يحيی ابن فضل الله بن عجلی بن دعجان قرشی عَدَوی عمری (٣ شوال ٧٠٠ـ ٩ ذيحجۀ ٧٤٩ق / ١١ ژوئن ١٣٠١- ٢٨ فوريۀ ١٣٤٩م)، مورخ، جغرافی‌نگار، اديب شافعی مذهب و از ديوانيان عصر مماليك كه نسبش به عمر بن خطّاب می‌رسد (ابن فضل الله، ١١ / ٢؛ ابن حجر، ١ / ٣٩٥). وی در دمشق زاده شد، نخست در همانجا و سپس در حجاز و مصر به تحصيل پرداخت.
ابن فضل الله مقدمات علوم را از ابتدا از شيخ كمال‌الدين ابن قاضی، سپس از شمس‌الدين ابن مسلم، فقه را از قاضی القضاة شهاب‌الدين ابن المجد عبدالله آموخت، احكام صغری را از شيخ تقی‌الدين ابن تيميه، عروض و ادبيات را از شيخ شمس‌الدين صايغ و علاءالدين وداغی، معانی و بيان را از علامه شهاب‌الدين محمود فراگرفت و شماری از ديوانها و كتب ادبی را نيز پيش او خواند و لغت و نحو را نزد شيخ اثيرالدين [ابن حنان] آموخت (صفدی، ٨ / ٢٥٤- ٢٥٥؛ ابن قاضی شهبه، ٣ / ٧٩). در ٧٢٩ق پدرش محيی‌الدين يحيی كه در دمشق كاتب سرّ بود از سوی سلطان وقت [ملك ناصر] به مصر احضار شد و به قاهره رفت و منصب كتابت سرّ مصر را عهده‌دار شد (مقريزی، سلوك، ٢(٢) / ٣٠٩، خطط، ٢ / ٥٦). شهاب‌الدين احمد كه همراه پدر به اين شهر رفته بود، وی را در ادارۀ امور ياری می‌كرد و معاون و نايب او به شمار می‌رفت (ابن تغری بردی،١٠ / ٢٣٥؛ ابن فرات، ٩(٢) / ٣٩٢). در واقع كتابت سرّ اسماً با پدر ولی عملاً با شهاب‌الدين احمد بود (مقريزی، خطط، همانجا). احمد بر اثر سرپيچی از دستور سلطان در مورد نوشتن القابی برای يكی از سران و به سبب خشونت در گفتار خود با سلطان، از چشم وی افتاد و از مقام خود بر كنار گشت؛ پدرش نزد سلطان تقاضای بخشش فرزند را كرد (مقريزی، همان، ٢ / ٥٧، سلوك، ٢(٢) / ٤٦٤-٤٦٥). سلطان او را به شام فرستاد و در ٧٣٨ق برادرش علاءالدين علی را به جای او به مباشرت محيی‌الدين برگزيد (ابن فرات، همانجا؛ مقريزی، همان، ٢(٢) / ٤٦٥). محيی‌الدين در رمضان ٧٣٨ / آوريل ١٣٣٨ در قاهره وفات يافت. علاءالدين علی مستقلاً به جانشينی پدر به رياست دارالانشاء قاهره منصوب شد، طولی نكشيد كه احمد بر اثر شكايات مكرری كه از وی می‌شد. بار ديگر مورد خشم سلطان قرار گرفته و از دارالانشاء دمشق معزول گرديد و در ١٤ شعبان ٧٣٩ق / ٢٥ فوريۀ ١٣٣٩م به زندان افتاد (مقريزی، همان، ٢(٢) / ٤٦٤-٤٦٥، خطط، ٢ / ٥٧). ابن فضل الله در ٧٤٠ق، بعد از ٧ ماه و ١٨ روز از زندان قلعة الجبل آزاد شد و اندكی بعد بار ديگر به رياست دارالانشاء دمشق منصوب گشت و تا ٧٤٣ق در همين سمت باقی بود. در اين سال از سمت خود معزول شد و به جای او برادرش بدرالدين محمد به كتابت سرّ در دمشق منصوب گرديد. احمد به شفاعت علاءالدين علی مورد عفو قرار گرفته، از مجازات مصون ماند و به دمشق بازگشت و تا هنگام مرگ از مشاغل ديوانی بر كنار ماند (همو، سلوك، ٢(٢) / ٤٨٧، ٥١٢، ٢(٣) / ٩٢١؛ ابن قاضی شهبه، ٣ / ١٩) و در اين مدت به تأليف و تصنيف پرداخت (ابن وردی، ٢ / ٥٠٣) و احتمالاً آثار عمدۀ وی ثمرۀ اوقات فراغت سالهای آخر عمرش بوده است.
وی در نويسندگی و مسائل مربوط به سياست و كشورداری از ديگر اعضای خانوادۀ خويش كه در مشاغل ديوانی حكومت مماليك شهرت يافته بودند، برتر بود، ولی با همۀ اين برتری نتوانست در حد پدر و برادرانش در كار خود توفيق حاصل كند. چنين استنباط می‌شود كه اين عدم موفقيت به سبب سرسختی و شدت عمل و صراحت لهجه‌اش بود كه موجبات عدم رضايت سلطان و دشمنی كسانی را كه با وی در تماس بودند، فراهم می‌ساخت. او در انشاء و ترسل و نظم و نثر برجسته بود (همو، ٢ / ٥٠٢)، در سرودن شعر نيز يد طولایی داشت، اشعار تكلف‌آميز او را نويسندگان دورۀ مماليك بسيار می‌ستودند، ولی نثرش برتر از نظمش بود. وی خطی زيبا داشت (ابن اياس، ١ / ٥٣٣).
ابن فضل الله در دمشق درگذشت و او را نزديك قبر پدر و برادرش بدرالدين محمد در صالحيه دفن كردند (صفدی، ٨ / ٢٦٨).

آثـار

١. التعريف بالمصطلح الشريف. اين كتاب در آيين كشورداری مماليك است كه بر ٧ بخش تقسيم شده: ٤ بخش نخست دربارۀ انواع مكاتبات، از قبيل عهود، تقاليد و منشورها، خطبه‌ها، وصايا، نامه‌های مربوط به بزرگان مانند قضات و وزراء، القاب و عناوينی كه در آغاز و پايان نامه قيد می‌شود و نمونه‌های زيادی از نامه‌هايی كه بين سلاطين مماليك رد و بدل شده، بحث می‌كند. بخشهای ٥ و ٦ مربوط به جغرافيا و بخش ٧ مربوط به اطلاعات عمومی مورد نياز صاحبان ديوان انشاء است. اين اثر بار نخست در ١٣١٢ق / ١٨٩٤م در قاهره و بار دوم با تحقيق و تعليق محمد حسين شمس‌الدين، در ١٩٨٨م در بيروت به چاپ رسيده است.
٢. مسالك الابصار فی ممالك الامصار. اين كتاب مهم‌ترين اثر ابن فضل الله بوده و مشتمل بر ٢٧ جلد است. كتاب دارای دو بخش اصلی است: نخست جغرافيای زمين و مسائل مربوط به آن؛ دوم موجودات روی زمين كه بر دو دستۀ ناطق و غيرناطق تقسيم می‌شوند: بخش اول مشتمل بر دو نوع است. نوع اول بر ٥ باب و نوع دوم بر ١٥ باب تقسيم می‌شود. هر باب خود شامل فصلهای گوناگون است. اين بخش مربوط می‌شود به تاريخ طبيعی و جغرافيای طبيعی و متعلقات آن، به‌ويژه به مطالب مربوط به سرزمينهای مصر، شام و حجاز. در بخش دوم، مؤلف ساكنان كرۀ زمين را به شرقی و غربی تقسيم كرده و ترجمۀ احوال بزرگان، پزشكان، دانشمندان، فقيهان، سياستمداران و دولتمردان را گرد آورده است. در بخش تاريخ از امتها و شهرها، از سال ٥٤١-٧٤٤ق سخن گفته و تاريخ اقوام مغول هند و تركها و كردها و لرها را ذكر كرده است (ابن فضل الله، ١١ / ٧-١٢؛ GAL, S, II / ١٧٧ ). اين كتاب تاكنون به صورت كامل به چاپ نرسيده، فقط قسمتی از بخشهای آن به اين صورت چاپ شده: الف ـ جزء اول به كوشش احمد زكی، قاهره، ١٣٤٢ق / ١٩٢٤م؛ ب ـ وصف افريقية و المغرب و الاندلس فی اواسط القرن الثامن الهجری، به كوشش حسن حسنی عبدالوهاب، تونس، مجلة البدر، ١٣٤١ق؛ ج ـ بخش مربوط به آفريقا (بجز مصر)، با ترجمۀ فرانسوی توسط گودفروا دومنبين، تحت عنوان «آفريقا بجز مصر»، پاريس، ١٩٢٧م؛ د ـ ذكر اخبار بلاد الروم (آسيای صغير)، به كوشش تشنر، لايپزيگ، ١٩٢٩م؛ ه‌ ـ ذكر اخبار الهند، به كوشش اشپيس، در مجموعة التصانيف المشرقية، لايپزيگ، ١٩٤٣م؛ و ـ بخشی از كتاب مربوط به يمن، به كوشش ايمن سيد، قاهره، ١٩٧٤م؛ ز ـ قبائل العرب فی القرنين السابع و الثامن الهجريّين، به كوشش دُرُتئا كراوولسكی، بيروت، ١٩٨٥، ١٩٨٦م.

بخشهای خطی كتاب: الف ـ اجزاء ٢ـ ٥ از بخش اول و جزء ٥ از بخش ٢ دربارۀ ممالك اسلام آغاز و در ذكر وزيران مغرب پايان می‌پذيرد. نسخه‌هايی از اين جزء در ازهريه (ازهريه، ٥ / ٥٥٥-٥٥٦) و دارالكتب (خديويه، ٥ / ١٤٧، ١٤٩، ١٥٠) و به شمارۀ ٣٤١ در مجموعۀ لاندبرگ در اردن موجود است (بخيت، ٣ / ٤٥)؛ ب ـ جلدهاي ٦ و ٧ در ذكر فقهای مذاهب چهارگانه، لغويون و نحويون، طوايف فقرا، حكمای متكلمان، پزشكان؛ ج ـ جلد ٨ و اجزاء ٥ تا ١٠ از نوع دوم، و اجزاء ١٣، ١٤، ١٦، ١٧، ٢٠ و ٢٣ مشتمل بر شرح احوال موسيقی‌دانان، بزرگان و وزيران، طوايف كاتبان و خطيبان، و نيز شاعران سده‌های ٤-٧ق / ١٠-١٣م مغرب و شعرای اسلامی قرن اول ق است كه نسخه‌هايی از اين جزءها در كتابخانه‌های مهم جهان موجود است (نك‌ : خديويه، ٥ / ١٤٧-١٥٠؛ بلوشه، ١٣٠، سيد، ٣ / ٥٠-٥١؛GAL, S, II / ١٧٥, ١٧٧;
ESC٢, I / ١٧٤-١٧٥؛ بخیت، ٣ / ٤٥-٤٦؛ دوسلان، ٤٠٧-٤٠٨)؛ د ـ جزء ٢٠، دربارۀ گياهان و جانوران، همراه با تصاوير رنگی از درختان و گياهان گلدار تدوين يافته، از اين جزء يك نسخه به شمارۀ ٣٤٤ در كتابخانۀ منچستر موجود است (نك‌ : GAL, S, II / ١٧٥؛ مينگانا، ٥٣٢-٥٣٤)؛ ه‌ ـ جزء ٢٣ دربارۀ تاريخ مربوط به سالهای ٥٤١-٧٤٤ق است كه نسخه‌ای از آن به شمارۀ ٢٣٢٨ در پاريس موجود است (GAL, S, II / ١٧٧؛ دوسلان، ٤٠٨). يك جلد نيز به شمارۀ ٢٣٢٩ در همانجا تحت عنوان سومين نوع «اجسام دهنيه» نگهداری می‌شود كه مؤلف در آن جيوه، گوگرد، موميا و كهربا را در شمار آن اجسام می‌آورد. ضمناً يك طرح تاريخ عمومی از ابتدای خلقت تا خلافت حضرت علی (ع) ارائه می‌كند، سپس از ١٢ امام و ساير اعقاب آن حضرت تا نسل پنجم سخن می‌راند.
خالدوف كتابی تحت عنوان تعليقة مختصرة من تاريخ ابن فضل الله المسمی بالمسالك و الممالك، مشتمل بر ١٤ باب به شمارۀ ٩٦١٢ معرفی می‌كند كه مؤلف آن معلوم نيست (I / ٤٤٨).
٣. ممالك عبادالصليب يا رسالة تشتمل علی كلام اجمالی فی مشاهير ممالك عباد الصليب، كه ابن فضل الله آن را دربارۀ ممالك فرنگ زمان خود نوشته و در آن از اوضاع سياسی و اجتماعی سرزمينهای فرانسه، آلمان و ايتاليا، به ويژه اهلِ ونيز و جنوا و روابط و علايق آنان با مسلمانان بحث كرده است. اين كتاب با ترجمۀ ايتاليايی آن، توسط ميكله آماری در رم (١٨٨٣م) به چاپ رسيده است .
٤. دمعة الباكی. تنها اوراق به جا مانده از اين اثر، دو صفحۀ پايانی كتاب است مشتمل بر يك مينياتور در چستربيتی (رايس، ٨٥٦-٨٦٧). بغدادی از اين كتاب زير عنوان دمعة الباكی ويقظة الشاكی (١ / ١١٠)، نام می‌برد، ولی صفدی دمعة الباكی ويقظة الساهر را تحت عنوان مستقل ذكر می‌كند (٨ / ٢٥٥).
٥. الشَتَويّات، مجموعۀ نامه‌های ابن فضل الله است به تنی چند از علمای زمان خود، دربارۀ زمستان سخت ٧٤٤ق دمشق، با پاسخهای آنها. اين جزوه به شمارۀ ٣٥١ در ليدن و ٣١٠٤ در كتابخانۀ دانشگاه استانبول نگهداری می‌شود (ورهووه، GAL, II / ١٧٨;
VII / ٣٣٣؛ فروخ، ٣ / ٧٦٣). فؤاد سيد از اين كتاب به عنوان ديوان شعر ابن فضل الله نام می‌برد كه به شمارۀ ١١٤٤ در دانشگاه استانبول نگهداری می‌شود و آن را نسخۀ صحيح و معتبر ذكر می‌كند كه آخرش ناقص است (سيد، فهرس المخطوطات المصورة، ١ / ٤٨٥-٤٨٦).
٦. مختصر قلائد العقيان (زركلی، ١ / ٢٦٨)، يا الدرر الفرائد فی مختصر قلائد العقيان (فروخ، همانجا). اين كتاب خلاصه‌ای است از قلائد العقيان تأليف ابن خاقان (GAL, S, II / ١٧٦؛ معلوف، ٣(١، ٢) / ٣٤٣)، نسخه‌ای از آن كه در ٧٢٠ق نوشته شده، در دارالكتب مصر موجود است (زيدان، ٣ / ٢٤٤).
٧. النبذة الكافية فی معرفة الكتابة و القافية، موجود در كتابخانۀ لايپزيگ به شمارۀ ٤٩٣،(GAL، همانجا؛ فولرس، ١٥٠-١٥١).
٨. يقظة الساهر و وثبة الخاطر، موجود در كتابخانۀ احمديۀ تونس به شمارۀ ٥٤٣٣ (منصور، ١٣٣-١٣٤).

آثار يافت نشده

١. حسن الوفاء لمشاهير الخلفاء (بغدادی، ١ / ١١٠)؛ ٢. الدائرة بين مكة و البلاد (سكعة، ٧٤٣)؛ ٣. الدعوة المستجابة، در يك جلد (صفدی، ٨ / ٢٥٥)؛ ٤. ذهبيّة العصر (بغدادی، همانجا)؛ ٥. سفرة السفرة (صفدی، همانجا)؛ ٦. صبابة المشتاق (همانجا)؛ يا صبابة المشتاق فی المدائح النبّوية (بغدادی، همانجا) يا صبابة المشتاق فی البدائع النبويّة، ديوانی است مشتمل بر قصايدی در مدح پيامبر اسلام (ص) (فروخ، ٣ / ٧٦٣)؛ ٧. فواضل السمر فی فضائل آل عمر، در ٤ جلد (صفدی، همانجا)؛ ٨. المبكيات (ابن شاكر، ٦٣٧)؛ ٩. نفحة الروض (صفدی، همانجا).

مآخذ: ابن اياس، محمدبن احمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفی، قاهره، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛ ابن تغری بردی، النجوم؛ ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، الدرر الكامنة، به كوشش محمد عبدالمعيد، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ق / ١٩٧٢م؛ ابن شاكر كتبی، محمد، عيون التواريخ، استانبول، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛ ابن فرات، محمدبن عبدالرحیم، تاريخ، به كوشش قسطنطين زريق و نجلا عزّالدّين، بيروت، ١٩٣٨م؛ ابن فضل الله، احمدبن یحیی، مسالك الابصار فی ممالک الامصار، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛ ابن قاضی شهبه، ابوبكر بن احمد، طبقات الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛ ابن وردی، زين الدين عمر، تاريخ، به كوشش احمد رفعت بدراوی، بيروت، ١٣٨٩ق / ١٩٧٠م؛ ازهريه، فهرست؛ بخيت و ديگران، فهرس المخطوطات العربية المصورة، عَمّان، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛ بغدادی، هدیه؛ خديويه، فهرست؛ دليل المعرض الرابع لكتاب العربی، دمشق، ١٩٨٨م؛ زركلی، اعلام؛ زيدان، جرجی، تاريخ آداب اللغة العربية، به كوشش شوقی ضيف، قاهره، دارالهلال؛ سكعه، مصطفی، مناهج التأليف عندالعلماء العرب (قسم الادب)، بيروت، ١٩٨٢م؛ سيد، خطی؛ همو، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛ صفدی، خليل بن ایبک، الوافی بالوفيات، به كوشش محمد يوسف نجم، بيروت، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛ فروخ، عمر، تاريخ الادب العربی، بيروت، دارالعلم للملايين؛ معلوف، عيسی اسكندر، «من نفائس الخزانة التيمورية»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٩٢٣م؛ مقريزی، احمدبن علی، كتاب السلوك، به كوشش محمد مصطفی زياده، قاهره، ١٩٥٨م؛ همو، خطط، بولاق، ١٢٧٠ق؛ منصور، عبدالحفيظ، فهرس المخطوطات المكتبة الاحمدية بتونس، بيروت، ١٣٨٨ق / ١٩٦٩م؛ نيز:

Blochet;
De Slane;
ESC٢ ;
GAL;
GAL, S;
Khalidov;
Mingana, A., Catalogue of the Arabic manuscripts in the John Rylands Library Manchester, Manchester, ١٩٣٤;
Rice, D. S., «A Miniature in an Autograph of Shihāb al dīn Ibn FaĐlallāh al-‘Umarī», BSOAS, London, ١٩٥٠, vol. XIII(٣);
Vollers, K., Katalog der islamischen... Leipzig, ١٩٧٥;
Voorhoeve.

ابوالحسن دیانت