اِبْن عَسْكَر، ابوعبدالله محمد بن علی بن عمر بن حسين بن مصباح حسنی سريفی معروف به ابن عسكر (ح ٩٣٦- مق‌ ٣٠ جمادی‌الاول ٩٨٦ق / ١٥٣٠-٤ اوت ١٥٧٨م)، قاضی، مورخ و صوفی مراكشی. وی در شفشاون (شهری در جنوب تطوان در شمال مراكش) تولد يافت (II / ٦٧٧ ؛ GAL, S نك‌ : WNGD, ٢٤٦) و در زادگاه خويش به فراگيری دانش پرداخت. در ٩٦٤ق به فاس رفت و در آنجا نزد محمد بن عمر مختاری فقه آموخت (تازی، ٢ / ٥١٢). وی در ٩٦٧ق از سوی مولای عبدالله حسنی پادشاه بنی سعد مغربی به سمت قضا و افتاء قصبۀ كتامه منصوب گرديد و سپس به مسافرت در شهرهای مراكش پرداخت. در ٩٦٩ق به جنوب مراكش سفر كرد و مدتی طولانی در آنجا اقامت نمود و اوقات خود را وقف مطالعه در تصوف ساخت (EI٢;
GAL, S, II / ٦٧٨).
او در اين مسافرتها دانشمندان بسياری را ملاقات نمود و نزد آنان به كسب دانش پرداخت. و از سيدی يوسف فجيجی اجازه‌نامۀ شيوخ سلسلۀ نورانيه را دريافت كرد و از سيدی عبدالوارث يالصوتی رسالۀ ابن ابی زيد، ارجوزۀ طبی ابن سينا ورائيۀ شريشی را فراگرفت و بيش از ٧ سال نزد او به دانش‌اندوزی پرداخت و آنگاه علم كلام و فنون تصوف را از سيدی عبدالله هبطی و تاريخ را از ابوالعباس احمد شاعر يجمی فراگرفت و از سيدی عبدالعزيز سجلماسی و كسانی ديگر اجازۀ روايت يافت (مراكشی، ٤ / ١٧٤-١٧٥).
ابن عسكر در ٩٧٥ق بار ديگر به‌عنوان قاضی شهر شفشاون و ترغه و بلاد غماره انتخاب گرديد و پس از مرگ مولای عبدالله ابن عسكر به فرزند او محمد بن عبدالله كه در ٩٨١ق به جانشينی پدر رسيده بود، پيوست و ديری نپاييد كه محمد از عبدالملك شكست خورد و همراه با ابن عسكر به طنحه رفت. محمد برای جنگ برضد عموی خود از دُن سباستيان پرتقالی پادشاه مسيحی استمداد كرد و او با اين شرط كه سواحل مغرب به مسيحيان واگذار شود به ياری او شتافت. سباستيان با سپاهی كه شمار آن را بين ٦٠ تا ١٢٥ هزار نفر نوشته‌اند، همراه محمد و يارانش كه حدود ٣٠٠ نفر بودند به سواحل مغرب حمله بردند و به قتل و غارت پرداختند. عبدالملك به مقابله پرداخت و در جنگی كه ميان آنان در وادی المخازن به وقوع پيوست، سباستيان و محمد و ابن عسكر كشته شدند و عبدالملك نيز در حين جنگ جان سپرد و برادرش احمد به پادشاهی رسيد. چون مسلمانان جسد ابن عسكر را بين كشته‌های مسيحيان يافتند، دربارۀ موضع وی در اين جنگ و عقيدۀ او به شك افتادند و او را گناهكار شمردند، ولی محمد بن عبدالله هبطی فرزند استاد وی، در منظومه‌ای كه دربارۀ اين جنگ سروده با اينكه او را مقصّر شمرده، از اعتقاد ابن عسكر دفاع كرده است (همو، ٤ / ١٧٥؛ وفرانی، ٧٣-٧٦؛ قس: GAL,S؛ همانجا؛ EI٢).
از ابن عسكر رسالۀ كوتاهی به نام دوحة الناشر لمحاسن من كان بالمغرب من مشايخ القرن العاشر باقی مانده است كه فهرست گونه‌ای دربارۀ مشايخ او و نيز گزارشی از احوال برخی از بزرگان مغرب در قرن ١٠ق است (مراكشی، ٤ / ١٧٤). اين كتاب شامل اطلاعات فراوانی دربارۀ زادگاه خود اوست، گرچه از حوادث سياسی آنجا بحثی نكرده است، اما اين كتاب در مراكش از قدر و منزلت بسياری برخوردار بوده است (EI٢). گويا اين اثر نخستين تاريخ مريدان اوليۀ جَزولی شيخ بزرگ آن دوران است (نك‌ : EI٢) كتاب دوحة الناشر بعدها مورد استفادۀ مورخان مغربی قرار گرفته، افرادی چون احمد بن خالد ناصری سلاوی در الاستقصاء (٤ / ١٤٩) و ابوالقاسم سعدالله در كتاب تاريخ الجزائر الثقافی (٢ / ٤٧،٨٥، ٩٩، ١٠٠، ١٤٢، ٣٠٧، ٣٣٨، ٣٧٢) از آن نقل و به آن استناد كرده‌اند. در اين كتاب چنانكه ابوالقاسم سعدالله (٢ / ١٤٢) تصريح كرده، ابن عسكر نام بسياری از شيوخ متصوفه را آورده است .
اين كتاب نخستين‌بار در فاس (١٣٠٩ق / ١٨٩١م) ضمن مجموعه‌ای به چاپ رسيد و پس از آن چند بار تجديد چاپ گرديد (ابن سوده، ٣٠٠). كتاب دوحة الناشر نخست به‌وسيلۀ وير باعنوان «شيوخ مراكش در قرن شانزدهم» به انگليسی ترجمه و در ١٩٠٤م در ادينبورگ منتشر شد (GAL,S، همانجا). سپس مستشرق فرانسوی گرول آن را به فرانسه ترجمه كرد و تعليقات و حواشی بسياری بر آن نوشت و در ١٩١٣م به چاپ رسانيد (همانجا). چاپ انتقادی آن به كوشش، محمد حجی در رباط در ١٩٧٦م و تجديد چاپ آن در ١٩٧٧م در دارالبيضاء انجام گرفته است (حجی، ٤١٩). بعدها مورخان مراكشی تكمله‌هايی بر آن نوشته‌اند كه می‌توان از كتاب صفوة ما انتشر من اخبار علماء القرن الحادی عشر محمد وفرانی و كتاب نشر المثانی ابن طيب قادری نام برد (EI٢).
كتاب ديگری را به نام ديوان الشّرفاء نيز به او نسبت داده‌اند (ابن سوده، ١١٥).

مآخذ

ابن سوده، عبدالسلام بن عبدالقادر، دليل مورخ المغرب الاقصی، تطوان، ١٣٦٩ق / ١٩٥٠م؛
تازی، عبدالهادی، جامع القرويين، بيروت، ١٩٧٣م؛
حجی، محمد، فهرس الخزانة العلمية الصبيحية، كويت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٥م؛
سعدالله، ابوالقاسم، تاريخ الجزائر الثقافی، الجزائر، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
سلاوی، احمد بن خالد، الاستقصاء، به كوشش جعفر بن احمد ناصری و محمد بن احمد، دارالبيضاء، ١٩٥٥م؛
مراكشی، عباس بن ابراهیم، الاعلام بمن حل مراكش، فاس، ١٣٥٦ق / ١٩٣٧م؛
وفرانی، محمد‌الصغير بن حاج، نزهة الحادی باخبار ملوك القرن الحادی، به كوشش هوداس، رباط، ١٨٨٨م؛
نيز:

EI٢;
GAL, S;
WNGD.

علی رفیعی