اِبْنِ عَزَم، ابوعبدالله شمس‌الدین محمدبن عمربن محمدبن احمدبن عزم تمیمی (٨١٦-٨٩١ق / ١٤١٣-١٤٨٦م)، تاریخ‌نگار مالکی مذهب. وی در تونس زاده شد و در همانجا طبق مرسوم زمان به کسب دانش پرداخت. از جزئیات زندگی او آگاهی روشنی در دست نیست. در میان مورخان و نویسندگان همزمان با ابن ‌عزم، تنها سخاوی که با وی دوستی داشته، شرح حال نسبتاً مشروحی از او به دست داده است. براساس گفتار او، ابن‌عزم در آغاز تحصیل، کتابهای متداول درسی چون شاطبیه را فراگرفت قرآن کریم را با قرائت چند تن، از جمله برادرش، نزد استادان وقت آموخت و آن را حفظ کرد. در ٨٣٧ق / ١٤٣٤م به اسکندریه رفت و در آنجا به تکمیل دانش پرداخت و از محضر دانشمندانی چون عمر بَسلفونی و دیگران بهره برد. در همین سال به قاهره رفت و تا اواخر ٨٣٩ق در آنجا بماند. آنگاه از راه دریا رهسپار مکه شد و پس از گزاردن مناسک حج، در مدینه اقامت گزید. در این شهر از جمال کازرونی استماع کرد، لیکن در مدینه نیز نماند و بار دیگر به قاهره و از آنجا به مکه بازگشت. در ٨٤٩ق به شام رفت و پس از آنکه بیت‌المقدس را زیارت کرد در مکه اقامت گزید و از مشایخ و نیز از دانشمندانی که به آن شهر می‌آمدند استماع کرد. او در سفرهایش از رهگذر صحافی و خرید و فروش کتاب زندگی می‌کرد (٨ / ٢٥٥).
ابن‌عزم در مکه با شمس‌الدین سخاوی آشنا شد و در کنار وی در درس بعضی از استادان برجستۀ آنجا شرکت جست. سخاوی خود می‌گوید که رسالۀ قشیریه را از ابن‌عزم شنیده است. وی سرانجام به تصوف روی آورد و آثار ابن‌عربی را بارها خواند و پیوسته به اقوال او استناد می‌کرد و کتابهای او را در اختیار اهل تصوف قرار می‌داد. ابن‌عزم در اواخر عمر به تنگدستی افتاد و سرانجام در مکه درگذشت (همو، ٨ / ٢٥٥-٢٥٦). ابن عزم خط نسخ را نسبتاً زیبا می‌نوشت و زرکلی نمونه‌ای از آن را در کتاب خود آورده است (٦ / ٣١٥).
به ابن‌عزم چند تألیف نسبت داده‌اند که هیچ‌یک از آنها تاکنون به طبع نرسیده است. اثر برجستۀ او دستور الاعلام بمعارف الاعلام است که تراجم دانشمندان مشهور به اختصار در آن بیان شده است. از این کتاب چند نسخۀ خطی در کتابخانه‌های مختلف جهان مضبوط است (عبدالبدیع، ٢(١) / ١٣٢؛ سید، ٢(٣) / ١٤٨؛ بانکیپور، XII / ١٢-١٣؛ الفهرس التمهیدی للمخطوطات المصورة، ٣٨٩). این کتاب در پنج بخش مرتب گردیده، بخش اول شرح حال شُهرگان به نام، بخش دوم شهرگان به کنیه، بخش سوم شهرگان به نسب یا سبب یا لقب، بخش چهارم شهرگان به «ابن...» و پنجم در احوال کسانی که به نام صاحب فلان کتاب شهرت یافته‌اند. (بانکیپور، همانجا؛ حاجی خلیفه، ١ / ٧٥٣؛ آلوارت، IX / ٣٤٩-٣٥٠). پیش‌نویس این کتاب را قطب‌الدین محمدبن احمد مکی نهروانی تهذیب کرد و مطالبی بر آن افزود. برخی دیگر چون ابراهیم‌بن سلیمان جینینی دمشقی نیز به تکمیل این کتاب پرداختند و زندگی‌نامه‌های افراد بسیاری را بر آن افزودند (سید، ٢(٢) / ٦١؛ نیز نک‌ : حاجی خلیفه، همانجا). بروکلمان (GAL, II / ٢٢٢) اثر دیگری به نام « المنهل العذب فی شرح اسماء الرب» به استناد فهرست خدیویه (٢ / ٢٣٣) به او نسبت داده، لیکن در فهرست یاد شده این کتاب از شمس‌الدین محمدبن ابراهیم مشهور به خطیب وزیری (د ٨٩١ق / ١٤٨٦م) دانسته شده است. اشتباه بروکلمان را زرکلی (همانجا) و کحاله (١١ / ٩٠) نیز تکرار کرده‌اند. از کتاب دیگر او به نام تذکرةالناسی فی ربع‌الآسی فقط بروکلمان یاد کرده (GAL, S, II / ٢٢٣)، ولی مأخذ او در نقل این استناد معلوم نیست.

مآخذ

حاجی خليفه‌، كشف‌؛
خديويه‌، فهرست‌، زركلی‌، اعلام‌؛
سخاوی‌، محمد بن ‌عبدالرحمن‌، الضوء اللامع‌، قاهره‌، ١٣٥٤-١٣٥٥ق‌؛
سيد، خطی‌؛
عبدالبديع‌، لطفی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المصوّرة، قاهره‌، ١٩٥٦م‌؛
الفهرس‌ التمهيدی للمخطوطات‌ المصورة، قاهره‌، ١٩٤٨م‌؛
كحاله‌، عمررضا، معجم‌المؤلفين‌، بيروت‌، ١٣٦٧ق‌ / ١٩٥٧م‌؛
نيز:

Ahlwardt;
Bankipore;
GAL;
GAL,S.

سید علی آل‌داوود