جودَت پاشا، احمد (رجب ١٢٣٨-٢ ذیحجۀ ١٣١٣ / مارس ١٨٢٣- مه ١٨٩٥م)، دولتمرد، تاریخ‌نگار، حقوقدان و اندیشمند اصلاح‌طلب عثمانی. وی در خانواده‌ای اشرافی در قصبۀ لوفچه (لووِتس) واقع در بلغارستان کنونی متولد شد (جودت پاشا، IV / ٣-٤). نیای بزرگ او، یولارکران احمد آقا از سرداران عثمانی در جنگ پـروت (جنگ روس ـ عثمانی در ١١٢٣ق / ١٧١١م، نک‍ : «دائرةالمعارف ... »، VII / ٤٤٣) بود که پس از خاتمۀ جنگ در لوفچه اقامت گزید. به همین سبب خانوادۀ جودت به یولارکران اوغللاری معروف بوده‌اند (جودت پاشا، IV / ٣؛ «دائرةالمعارف»، همانجا؛ IA, III / ١١٤). پدرش اسماعیل آقا نیز عضو مجلس ملی بود.
احمد پس از تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، برای ادامۀ تحصیل و به اصرار پدر بزرگش، علی افندی در ١٢٥٥ق / ١٨٣٩م و مقارن صدور فرمان تنظیمات خیریه، به «درِ سعادت» یعنی استانبول رفت و در مدارس گوناگون و نزد استادان معروف به فراگیری‌ علوم متداول پرداخت (جودت پاشا، IV / ٥-٦؛ «دائرةالمعارف»، نیز IA، همانجاها؛ آقشین، ٣٥٤). هم‌زمان با تحصیل علوم دینی، نزد سرهنگ نوری بیک و عثمان صائب منجم باشی، دو تن از مدرسان هندسه‌خانۀ بریه، ریاضیات و علم هیئت آموخت (همانجاها؛ نیز نک‍ : کاراعلی اوغلو، II / ١٣١؛ کورداکول، ٢٣). وی هم‌زمان با تحصیل، به درگاه و «تکیۀ مراد ملا» با «پوست‌نشینی» محمد مراد افندی راه یافت (جودت پاشا، IV / ١٣)؛ در آنجا با شاعران، ادیبان و دولتمردان عالی‌رتبه آشنا شد و به محافل ادبی پیوست. او در همان جا نزد فهیم افندی، از شاعران معروف، زبان فارسی آموخت و از وی عنوان «جودت» گرفت (همو، IV / ١٣-١٧؛ آقشین، نیز «دائرةالمعارف»، IA، همانجاها).
جودت پاشا پس از اتمام تحصیل، در ١٢٦٠ق / ١٨٤٤م با پذیرش مقام قضا در قصبۀ پِرمید از توابع روم ایلی، وارد خدمات دولتی شد. اندکی بعد در ١٢٦١ق / ١٨٤٥م با درجۀ رئوس استانبول ــ مرتبه‌ای از مأموران دولت ــ مدرس گردید (جودت پاشا، IV / ١٨؛ کارا علی اوغلو، نیز «دائرةالمعارف»، IA، همانجاها). مصطفى رشید پـاشا صدراعظم عصر تنظیمـات ــ که در اندیشۀ اصلاحات در جامعۀ عثمانی بود ــ به شخصی آگاه از مسائل و موازین فقهی نیاز داشت؛ از این رو، جودت پاشا را برکشید؛ وی در اقامتگاه صدر اعظم اسکان یافت، و دبیر، مشاور و مدرس فرزندان او شد (جودت پاشا، IV / ٢١؛ شاو، II / ٦٤).
جودت پاشا در ١٢٦٥ق / ١٨٤٨م کسوت علما را ترک کرد و برای مأموریتی از جانب صدر اعظم به بخارست رفت (همانجا، «دائرةالمعارف»، VII / ٤٤٤؛ جودت پاشا، IV / ٢٦). دیری نپایید که از سوی رشید پاشا به مقامهای گوناگونی چون عضویت در مجلس معـارف و مدیریت دارالمعلمین ــ که برای تربیت معلمان در نظام آموزشی جدید تأسیس شده بود ــ منصوب شد (همو، IV / ٤٤، شاو، آقشین، کورداکول، همانجاها).
جودت پاشا همراه فؤاد پاشا به بورسه رفت و با همکاری او، با هدف تسهیل آموزش زبان ترکی، کتاب قواعد عثمانیه را تألیف کرد (همانجاها؛ نیز نک‍ : جودت پاشا، IV / ٤٥). وی پس از تأسیس «انجمن دانش» که با اقتباس از آکادمی فرانسه پدید آمده بود، در ١٢٦٧ق (کارال، VI / ١٧٦-١٧٨؛ لویس، ١٢٣, ٣٤٦؛ احسان اوغلو، ٣٤٥-٣٤٦) به عضویت آن منصوب گردید (جودت پاشا، IV / ٤٧-٤٨؛ آقشین، کورداکول، همانجاها).
وی در ١٢٧٢ق / ١٨٥٥م واقعه‌نویس رسمی دولت عثمانی (آقشین، «دائرةالمعارف»، همانجاها)، آن‌گاه با درجۀ مولویت، قاضی گالاتا (غَلَطه) شد و بدین سبب، به مقامی ممتاز در نهاد علمیه دست یافت (جودت پاشا، IV / ٧٣؛ شاو، همانجا). از آن پس، مصطفى رشید پاشا که به وفاداری، لیاقت و دانش جودت پاشا اطمینان یافته بود، او را به مسئولیتهای مهمی چون عضویت در مجلس تنظیمات (جودت پاشا، همانجا)، که نخستین سِمت او در ردۀ بالای حکومت بود، ریاست شورای دولت، ریاست دیوان احکام عدلیه، وزارت معارف، چندین بار وزارت عدلیه، وزارت اوقاف، عضویت و ریاست کمیسیون اراضی، حتى به مدت یک هفته ریاست شورای وزیران، وزارت داخله، استانداری ولایات حلب، مرعش و یافیا، نیز بازرسی ایالات گوناگون عثمانی از جمله بوسنی، قوزان (همو، IV / ٨٣-٨٤؛ آقشین، همانجا؛ شاو، II / ٦٥) برگمارد.
تدوین مجلۀ احکام عدلیه که در حکم قانون مدنی است (نک‍ : دنبالۀ مقاله)، از جمله اقدامات مهم او در این دوره است. جودت پاشا پس از شرکت در محاکمۀ مدحت پاشا، مدتی از مشاغل دولتی کناره‌گیری کرد و به تنظیم و تألیف، تذاکر و معروضات (نک‍ : بخش آثار) پرداخت. وی در ١٣٠٣ق / ١٨٨٥م با عنوان کمیسر روم ایلی شرقی به کار پرداخت و سپس به وزارت عدلیه رسید، اما به سبب اختلاف با صدراعظم کامل پاشا معزول شد و تا پایان عمر شغلی نپذیرفت (آقشین، همانجا). او در ٧٥ سالگی درگذشت و در صحن آرامگاه سلطان محمد فاتح به خاک سپرده شد (شاو، II / ٦٦؛ آقشین، کارا علی اوغلو، همانجاها؛ بروسه‌لی، II / ٧٥؛ «دائرةالمعارف»، VII / ٤٤٥).
جودت پاشا از چهره‌های درخشان دوران تنظیمات بود و در رأس جریانی اطلاح‌طلب با اندیشۀ اسلامی قرار داشت. وی اندیشه و فلسفۀ غرب را برای جامعۀ ناهمگون سرزمینهای خلافت عثمانی مناسب نمی‌دانست و به همین سبب، با ترجمه و رونویسی از قوانین غربی مخالف بود، اما در مقابل، شیفتۀ فنّاوری و پیشرفت علمی غرب بود و بهره‌گیری از آن را ضروری می‌دانست (کارال، VII / ١٦٥؛ آقشین، ٣٥٥؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). او در زمینۀ حقوق، قوانین و موادِ فقه اسلامی را برای ادارۀ جامعه کافی می‌دانست و از اتحاد ملل اسلامی جانب‌داری می‌کرد. به عقیدۀ وی اگر عثمانیان پیش از فتوحات در غرب به اتحاد میان مسلمانان توفیق می‌یافتند، دوران فرمانروایی آنها طولانی‌تر می‌شد (آقشین، همانجا).
جودت موازین شریعت را قانون اساسی می‌دانست و قانون اساسی به شیوۀ جدید را غیر ضروری می‌شمرد (همو، ٣٥٦). با کوشش او مجلۀ احکام عدلیه ــ که نخستین اثر حقوقی و در حکم قانون مدنی است ــ مبتنی بر فقه اسلامی تدوین شد (عاکف آیدین، ٤٧٦؛ «دائرةالمعارف ... »، VII / ٤٤٨). همچنین اصلاح نظام حقوقی و دادگستری در زمان وزارت او انجام گرفت (نک‍ : کارال، VII / ١٦٣-١٦٥؛ شاو، II / ٧٩-٨١).
جودت پاشا تغییر نظام آموزشی را تنها راه پیشرفت می‌دانست و مدارس جدید مانند صبیان، رشدیه، اعدادیه (کودکستان، ابتدایی، متوسطه)، انجمن دانش، دارالمعلمین (تربیت معلم) و دارالفنون (دانشگاه) در زمان وزارت معارف او تأسیس شد (کارال، VI / ١٧٦, VII / ٢٠٢, ٢٠٧) همچنین، گسترش چاپخانه‌ها از اقدامات درخشان در زمان وزارت او بود (آقشین، ٣٥٦).
جودت پاشا از پیشگامان ساده‌نویسی در زبان ترکی بود و درعین‌حال می‌کوشید ترکی زبانی علمی نیز باشد (کارال، VI / ١٨٠, VII / ٢١٣؛ کارا علی اوغلو، II / ١٣٠-١٣٢؛ اورتایلی، ٢٨٧).
جهان‌بینی تاریخی جودت پاشا با مورخان و واقعه‌نویسان ادوار پیشین متفاوت بود. وی تحت تأثیر دستاوردهای تنظیمات، در تألیف آثار تاریخی خود از بینش و تفکر دانشمندان فرانسوی چون منتسکیو (١٦٨٩-١٧٥٥م / ١١٠٠- ١١٦٨ق) و میشله (١٧٩٨-١٨٧٤م / ١٢١٣-١٢٩١ق) سود جست. بی‌طرفی، استفاده از مآخذ معتبر، تحقیق در صحت و سقم رویدادها و جست‌وجوی علل آنها، بررسی نتایج به دست آمده و مقایسۀ آنها با یکدیگر، و استفاده از زبان ساده و قابل فهم برای عموم از ویژگیهای آثار او ست (لوند، I / ١١٨؛ کورداکول، ٢٣؛ «دائرةالمعارف»، VII / ٤٤٦).

آثـار

از جودت پاشا آثاری در زمینه‌های تاریخ، حقوق، ادبیات و دیگر موضوعات باقی مانده است که شمار آنها را تا ٢١ کتاب نوشته‌اند (برای فهرست آثار او، نک‍ : بروسه‌لی، II / ٧٥-٧٧؛ «دائرةالمعارف»، IA, III / ١١٩-١٢٣; VII / ٤٤٨-٤٤٩). آشنایی جودت با زبانهای فارسی، عربی، فرانسوی و بلغاری (کارا علی اوغلو، II / ١٣١؛ آقشین، همانجا) در جای جای آثار و اندیشه‌های او جلوه‌گر است.
برخی از مهم‌ترین آثار او اینها ست:
١. تاریخ. این اثر تاریخ عثمانی از ١١١٨ تا ١٢٤٢ق / ١٧٧٤ تا ١٨٢٦م است که از معاهدۀ قاینارجا تا انحلال سپاه ینی چری، و به سفارش انجمن دانش تألیف شد. جودت پاشا این کتاب را با استفاده از مآخذ گوناگون تاریخی، نوشته‌های وقایع‌نگاران پیش از خود، بایگانیها، یادداشتها و مشاهدات شخصی به همراه نقد و تحلیل منابع، در ١٢ جلد به رشتۀ تحریر در آورده است. این اثر واپسین بار در ١٣٠٩ق / ١٨٩١م در مطبعۀ عامره در استانبول چـاپ شد (جودت، ١ / ٢ بب‍ ؛ لـونـد، I / ٣٨٦؛ بروسه‌لی، II / ٧٥؛ نیز نک‍ : IA, III / ١١٩؛ «دائرةالمعارف»، همانجا).
٢. تذاکر، مجموعه یادداشتها و خاطرات جودت است که در زمان واقعه‌نویسی به رشتۀ تحریر درآورده است. وی این یادداشتها را به صورت «تذکره» برای لطفی افندی ــ واقعه‌نویس پس از خود ــ فرستاد. این اثر شامل ٤٠ تذکره است: ٦ تذکرۀ نخست شرح حال واقعه‌نویسان پیش از خود او، تذکره‌های ٦ تا ٣٩ دربارۀ رویدادهایی که مؤلف شخصاً ناظر آنها بوده، و تذکرۀ ٤٠ شرح زندگانی خود او ست. مجموعۀ تذاکر در ١٩٦٧م به کوشش جاوید بایسون به صورت برگردان به حروف لاتین منتشر شد و آخرین چاپ آن در ١٩٩١م به همت انجمن تاریخ ترک انتشار یافته است (همانجاها).
٣. معروضات، کـه گزیـده‌ای از رویدادهای تاریخی ـ سیاسی از ١٢٥٥ تا ١٢٩٣ق / ١٨٣٩ تا ١٨٧٦م است و جودت پاشا آن را به دستور سلطان عبـدالحمیـد دوم (سل‍ ١٢٩٣-١٣٢٧ق / ١٨٧٦-١٩٠٩م) تألیف کرد. این اثر به کوشش یوسف حلاج اوغلو در ١٩٨٠م با حروف لاتین انتشار یافته است.
٤. قصص انبیا و تواریخ خلفا، که تاریخ پیامبران از آدم تا خاتم (ص) در ١٢ جزء است (کارا علی اوغلو، II / ١٣٣). این کتاب را فاطمه عالیه، دختر احمد جودت در ١٣٢١ق / ١٩١٥م چاپ کرد و جالب است که این اثر جودت، در دوران سلطان عبدالحمید دوم، در شمار کتابهای ممنوع بود. متن ساده‌شدۀ این اثر با حروف لاتین در ١٩٧٧م به چاپ رسیده است؛ همچنین این کتاب به زبان ترکی قازان نیز ترجمه شده، و انتشار یافته است (بروسه‌لی، همانجا؛ کارال، VII / ٤١٤؛ کارا علی اوغلو، همانجا؛ «دائرةالمعارف»، VII / ٤٤٨).
٥. قواعد عثمانیه، که با همکاری فؤاد پاشا، و در آموزش زبان ترکی تألیف شد. جودت پاشا بعدها متن آن را ساده‌تر کرد و با نام قواعد ترکیه یا ترتیب جدید قواعد عثمانیه به چاپ رساند. این کتاب به زبان آلمانی نیز ترجمه شده است (همان، VII / ٤٤٩؛ کارا علی اوغلو، II / ١٣٢؛ بورسالی، همانجا؛ آقشین، ٣٥٤).
جودت پاشا به فارسی نیز شعر می‌سرود و تخلص «وهبی» داشت. دیوان اشعار او به ترکی و فارسی، شامل قصاید و غزلیات در کتابخانۀ بلدیۀ (شهرداری) استانبول موجود است (همانجاها؛ جودت پاشا، IV / ١٣-١٤).

مآخذ

جودت، احمد، تاریخ، استانبول، ١٣٠٩ق؛
نیز:

Akif Aydin, M., «
Osmanlı hukuku»
, Osmanlı devleti ve medeniyeti tarihi, ed. E. İhsanoğlu, Istanbul, ١٩٩٤, vol. I;
AkŞin, S., «
Dü
sunce ve bilim tarihi (١٨٣٩-١٩٠٨)»
, Tü
rkiye tarihi (Osmanlı devleti , ١٦٠٠-١٩٠٨), Istanbul, ٢٠٠٨;
Bursalı, M. T., Osmanlı mü
ellifleri, ed. A. F. Yavuz and İ. Ö
zen, Istanbul, ١٩٧٨;
Cevdet PaŞa, A., Tezâ
kir, ed. C. Baysun, Ankara, ١٩٨٦;
IA;
İhsanoğlu, E., «
Osmanlı eğitim ve bilim kurumlari»
, Osmanlı devleti ve medeniyeti tarihi, Istanbul, ١٩٩٨, vol.II;
Karal, E. Z., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٣;
Karaalioğlu, S. K., Tü
rk edebiyatı tarihi, Istanbul, ١٩٨٢;
Kurdakul, S., Sairler ve yazarlar sö
zlü
ğü
, Istanbul, ١٩٨٥;
Levend, A. S., Tü
rk edebiyatı tarihi, Ankara, ٢٠٠٨;
Lewıs, B., The Emergence of Modern Turkey, London, ١٩٦٨;
Ortaylı, İ., «
Tanzimat devri ve sorası idari teŞkilat»
, Osmanlı devleti ve medeniyet tarihi, ed. E. İhsanoğlu, Istanbul, ١٩٩٤, vol. I;
Shaw, S. J. and E. K. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge etc. ١٩٧٧;
Tü
rkiye diyanet vakfı İslâ
m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٣.

علی‌
اکبر دیانت