اِبْنِ صِیْرَفی، ابوبکر یحیی بن محمدبن یوسف انصاری غرناطی مالکی (٤٦٧-٥٥٧ق / ١٠٧٥-١١٦٢م) کاتب، شاعر، مورخ، ادیب و محدث اندلسی. تاریخ درگذشت او را ٥٥٧ق در اوریولَه از توابع مُرْسیه (ابن ابار، ٢ / ٧٢٣) و بعضی در حدود ٥٧٠ق در غرناطه (ابن زبیر، ١٨٣؛ عنان، ١ / ١١٠) نوشته‌اند. وی آگاه به زبان و ادبیات عرب و تاریخ بود (ابن خطیب، الاحاطة، ٤ / ٤٠٧). از استادان او ابوالحسن ابن مُعیث، ابوبکر ابن العربی و ابومروان ابن بونه (ابن زبیر، همانجا) بوده‌اند. وی نامه نیکو می‌نوشت و شعر بسیار می‌سرود (همانجا). ابن صیرفی از نویسندگان اندلسی بود که پس از استقرار مُرابطون در آنجا، به دربار آنان پیوست. او از منشیان ابومحمد تاشفین ابن علی در غرناطه بود که وی را در اشعارش ستوده است (ابن خطیب، همانجا). از جمله، هنگامی که در ٥٢٨ق در نبردی در محل البکار بر اثر شهامت امیر تاشفین، شکست نیروهای مسلمانان به پیروزی مبدل شد، ابن صیرفی قصیده‌ای در تهنیت پیروزی وی سرود و به تاشفین عرضه داشت (عنان، ١ / ١٣٨-١٣٩).
به ابن صیرفی آثاری در تاریخ و ادب نسبت داده‌اند. کتاب مشهور تاریخ او را که در احوال امرای دولت مرابطون است، به نام تاریخ ابن الصیرفی (حاجی خلیفه، ١ / ٢٧٩) یا تاریخ الدولة اللمتونیّة (بغدادی، ٢ / ٥٢٠) یا الانوار الجلیّۀ (ابن سماک، ٩٣) معروف است. نام کامل این کتاب الانوار الجلیّة فی اخبار الدولة المُرابطیّة است (ابن خطیب، همانجا) که ابن صیرفی در آن، وقایع شگفت را تا ٥٣٠ق آورده و از آن پس تا زمان نزدیک به پایان عمرش ادامه داده است (ابن زبیر، همانجا؛ عنان، ١ / ١١٠). متأسفانه از این کتاب نسخه‌ای در دست نیست. تاریخ نگاران پس از او، مانند ابن عِذاری در البیان المغرب (مثلاً: ٤ / ٤٩، ٥٠، ٦٠، ٧٨)، ابن خطیب در الاحاطة فی تاریخ غَرناطة و اعمال الاعلام و ابن سماک در الحُلل المُوَشیة در بیان وقایع و احوال رجال اندلس زمان مرابطون از این اثر نقل کرده‌اند. نقلهای ابن خطیب ( الاحاطة، ٢ / ١١٩-١٢٠، اعمال الاعلام، ١٥٧-١٦٥) از این اثر سازگارتر با متن الانوار الجلیّة به نظر می‌رسد. مثلاً او در دو اثر یاد شده‌اش در پایان ذکر احوال المعتمد علی‌ا‌لله ابوالقاسم محمدبن اسماعیل (٤٣١ق-٤٨٨ق / ١٠٤٠-١٠٩٥م)، آخرین سلطان عَبّادی اشبیلیه، که ٤ سال آخر عمرش را در تبعید در اَعمات مراکش به سر برد، از ازدحام مردم در گرد مزار او و از قصیدۀ ابن عبدالصمد در رثای معتمد با عباراتی تقریباً همانند یاد می‌کند. اثر دیگر ابن صیرفی، که آن نیز به زمان ما نرسیده است، تقصی الأنباء و سیاسة الرؤساء نام دارد (ابن خطیب، الاحاطة، ٤ / ٤٠٧). عنان به نقل از نسخۀ خطی الاحاطة عنوان این کتاب را قصص الانبیاء و سیاسة الرؤساء یاد کرده است (همانجا). دو کتاب دیگر نیز به ابن صیرفی نسبت داده شده است: ابزار اللطائف و الدوریات فی قول المدیون لرب الدین (بغدادی، ٢ / ٥٢٠).

مآخذ

ابن ابار، محمدبن عبدالله، التکملة لکتاب الصلة، به کوشش فرانسیسکو کودرا، مادرید، ١٨٨٢م؛
ابن خطیب، محمدبن عبدالله، الاحاطة، به کوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٩٥٥-١٩٧٧م؛
همو، اعمال الاعلام، به کوشش لوی پرووانسال، بیروت، ١٩٥٦م؛
ابن زیبر، احمدبن ابراهیم، صلة الصلة، به کوشش لوی پرووانسال، رباط، ١٩٣٧م؛
ابن سماک، ابوالقاسم محمد، الحُلَل المُوشیة، به کوشش سهیل زکار و عبدالقادر زعامة، دارالبیضاء، ١٩٧٩م؛
ابن عذاری، محمدبن محمد، البیان المغرب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٦٧م؛
بغدادی، هدیه؛
حاجی خلیفه، کشف؛
عنان، محمد عبدالله، عصرالمرابطین و الموحدین فی المغرب و الاندلس، قاهره، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م.

یوسف رحیم‌لو