اِبْنِ صوفی، ابراهیم بن محمد (د بعد از ٢٦٠ق / ٨٧٤م)، از علویان و از نسل عمربن علی بن ابی طالب (ع) که در عهد احمدبن طولون (د ٢٧٠ق / ٨٨٣م) در مصر طغیان کرد. از ابن صوفی تا پیش ازشورش وی در ٢٥٣ق / ٨٦٧م در صعید مصر (نک‌: کندی، ٢١٣؛ قس: ابن اثیر، ذیل حوادث ٢٥٦ق، که درست نیست) اطلاع چندانی در دست نیست، اما به احتمال بسیار وی از سران علویانی بود که از بیداد خلفای عباسی به ویژه متوکل به مصر روی آورد. با اینهمه پناهندگان در مصر نیز از فشار خلفا آسوده نماندند. متوکل در نامه‌ای از والی مصر خواست تا علویان را بیرون براند. از آن پس منتصر نیز در پی آن بود که علویان را در مصر از حقوق اجتماعی و اقتصادی محروم گرداند (کندی، ١٩٨، ٣٠٤؛ مقریزی، ٢ / ٣٣٩). از‌این‌رو علویان در اواسط قرن سوم مکرر دست به شورش زدند (همانجا؛ ابن تغری بردی، ٣ / ٦). از میان این قیامها، شورش ابن صوفی به سبب گستردگی و تداوم آن از اهمیت بیشتری برخوردار است. ابن صوفی قیام خود را با دعوت به نام خاندان پیامبر (ص) آغاز کرد (ابن خلدون، ٣ / ٦٤٤). در ٢٥٥ق / ٨٦٩م شهر اسنا را گشود و در آنجا درست به کشتار و غارت زد و شورش خود را به شهرهای دیگر گسترانید. احمدبن طولون والی مصر، سپاهی را به مقابلۀ وی گسیل داشت. در پی جنگی که در ربیع‌الاول ٢٥٦ق / فوریۀ ٨٧٠ در محلی به نام هُو (امروزه هِو) روی داد، ابن صوفی سپاه مصر را شکست داد و فرماندۀ آن را اسیر کرد و به دار آویخت. آنگاه ابن طولون سپاه دیگری روانه کرد. این بار ابن صوفی در جنگی که در ربیع الآخر همان سال در ناحیۀ اخمیم درگرفت، شکست خورد و بسیاری از سپاهیانش کشته و پراکنده شدند و خود به نخلستانها گریخت. دو سال بعد ابن صوفی بار دیگر در مصر شورید. او در ٢٥٩ق مردمان بسیاری را که دعوت او را پاسخ گفته بودند، به شهر اشمونین برد. ابن طولون، سردار دیگری را برای سرکوبی او فرستاد. وی ابن صوفی را در حالی که به طرف اسوان می‌رفت تا با ابوعبدالله العُمَری بجنگد، مشاهده کرد. ابوعبدالله، عبدالله بن عبدالحمید (قس: ابن اثیر، ٧ / ٢٦٤؛ ابن خلدون، همانجا؛ مقریزی، ٢ / ٣٣٩) از نسل عبدالله بن عمربن خطاب (یعقوبی، ٢ / ٥٠٦) موفق شده بود بجاویها را که به سرزمین‌های اسلامی می‌تاختند، سرکوب کند و نفوذ و قدرت بسیاری در میان سنّیان مصر به دست آورد. در جنگی که روی داد، ابن صوفی به سختی شکست یافت. به این ترتیب نیروهای سنی مذهب که به طور عمده ترک نژاد یا سیاه پوست بودند، تفوق به دست آوردند. ابن صوفی پس از این شکست به اسوان گریخت. در این زمان، ابن طولون برای دستگیری او سپاه دیگری گسیل کرد که کاری از پیش نبرد و ابن صوفی به عیداب گریخت و از راه دریا به مکه رفت. چون به مکه رسید، والی او را دستگیر کرد و نزد ابن طولون فرستاد. در مصر، ابن طولون دستور داد او را در شهر بگردانند و سپس زندانی کنند. با اینهمه چندی بعد آزادش کرد و او به مدینه بازگشت و در همانجا درگذشت. تاریخ دقیق مرگ وی روشن نیست. قدر مسلم این است که او تا ٢٥٩ق در مصر به سر برده است (همانجا؛ کندی، ٢١٣-٢١٤؛ ابن اثیر، ٧ / ٢٣٨-٢٣٩، ٢٦٣-٢٦٤). پس از رفتن ابن صوفی به مدینه پیروانش از پای ننشستند. در ٢٦٠ق یکی از پیروان او به نام «سکن» و به کنیۀ ابوروح ظهور کرد که عدۀ زیادی هم به دور او جمع شدند. او نیز چندین بار با سپاه ابن طولون جنگید و سرانجام تسلیم شد (همو، ٧ / ٢٧٣).

مآخذ

ابن اثیر، الکامل؛
ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن خلدون، العبر؛
کندی، محمدبن یوسف، کتاب الولاة و القضاة، به کوشش ر. گست، بیروت، ١٩٠٨م؛
مقریزی، احمدبن علی، خطط، بولاق، ١٢٧٠ق؛
یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ق.

محمد عبدعلی