آلْتونتاش، (د ٤٢٣ق / ١٠٣٢م)، از غلامان ترک‌نژاد که از آغاز با غزنویان همگام و همراه بود و نخست در میان لشکریان سبکتکین به مقام سرداری دست یافت و سپس حاجب بزرگ پادشاهان غزنوی گردید. آلتونتاش در زمان فرمانروایی سبکتکین حاجب کبیر شد و به فرمان او نزد ایلک خان رفت تا از وی برای یاری رساندن به قابوس ابن وشمگیر کمک بگیرد (عتبی، ٢٢٧)، اما سبکتکین در همان گیرودار درگذشت (٣٨٧ق / ٩٩٧م). پس از این رویداد، وی وارد دستگاه سلطان محمود شد و در سالهای پیش از ٣٩١ق / ١٠٠١م به فرمانروایی هرات برگزیده گشت. آنگاه چون ابوابراهیم اسماعیل بن نوح سامانی مشهور به منتصر آهنگ تصرف سراسر خراسان را کرد و نیشابور را در دست گرفت، آلتونتاش به یاری امیر نصر بن سبکتکین شتافت که آهنگ رویارویی با او داشت و آنان به اتفاق بر اسماعیل بن نوح پیروز گردیدند (شوال ٣٩١ق / اوت ١٠٠١م، نک‌ : عتبی، ١٨٨-١٨٩). در گشودن سیستان به دست سلطان محمود در ٣٩٣ق / ١٠٠٣م، او یکی از سرداران سپاه وی بود. چند سالی پس از آن، در نبرد سختی که میان محمود و ایلک خان روی داد، آلتونتاش بر بخش بزرگی از لشکریان غزنوی فرماندهی می‌کرد. این سپاه در ربیع‌الثانی ٣٩٨ق / دسامبر ١٠٠٧م بر ایلک خان پیروز گردید (همو، ٢٨٦-٢٨٧؛ گردیزی، ٣٨٩)، لیکن ابن اثیر وقوع این نبرد را در ٣٩٧ق دانسته است (٩ / ١٩١). آلتونتاش در بیشتر حملات سلطان محمود به هند شرکت داشت، همچنین به فرمان وی همراه ارسلان جاذب مأمور سرکوب شاه غَرْجِستان گردید و پس از نبردهایی، موفق به دستگیری او شد (عتبی، ٢٩٣، ٣١٢-٣١٣، ٣٢٨-٣٢٩، ٣٣٢). در ٤٠١ق / ١٠١٠م آلتونتاش که فرمانروایی هرات را همچنان در دست داشت، همراه محمود به گشودن شهرهای ناحیۀ غور همت گماشت. وی در این جنگها فرماندهی مقدمۀ سپاه محمود را برعهده داشت. غوریان در این کشمکشهای قدرت، شکست یافتند و قلمرو آنان ضمیمۀ متصرفات غزنویان گردید (ابن اثیر، ٩ / ٢٢١؛ عتبی، ٣١٢-٣١٤).
در ٤٠٧ق / ١٠١٦م شورشی در خوارزم رخ داد که طی آن ابوالعباس مأمون بن مأمون خوارزمشاه، داماد سلطان محمود کشته شد. محمود لشکر فرستاد تا شورشیان را سرکوب کنند و آلتونتاش را به حکمرانی آنجا گماشت. وی از این زمان به لقب خوارزمشاه ملقب گردید (گردیزی، ٣٩٦).
از آن پس، آلتونتاش تا پایان زندگی بر این ایالت پهناور مرزی همچون پادشاهی مستقل فرمان می‌راند به گونه‌ای که محمود و پس از وی مسعود از او هراسان شدند، اما کفایت و کاردانی و دوراندیشی آلتونتاش مانع برخورد جدی میان آنان گردید. در ٤١٠ق / ١٠١٩م ارسلان‌خان و قدرخان از فرمانروایان ترکستان پس از آنکه پیمان آشتی میان خود بستند، تصمیم گرفتند به یاری هم بر قلمرو غزنویان هجوم برند، اما پس از عملی کردن نیت خود، از محمود به‌طور وحشتناکی شکست خوردند. آب رود آمو کلاههای بسیاری از ترکانِ کشته شده را با خود به خوارزم آورد و آلتونتاش بدین طریق از پیروزی محمود آگاه شد و تبریک‌نامه‌ای برای او فرستاد (بارتولد، ١ / ٥٩٤). محمود دیگر بار در ٤١٥ق / ١٠٢٤م به ماوراءالنهر شد و در سال بعد از آمودریا گذشت. این‌بار، نخست امیر چغانیان نزد او رفت و سپس آلتونتاش، با همۀ لشکریان خود به درگاه وی آمد (گردیزی، ٤٠٥؛ بارتولد، ١ / ٥٩٨). پس از درگذشت محمود در ٤٢١ق / ١٠٣٠م، برای مدتی کوتاه فرزندش محمد غزنوی بر جای او نشست، اما برادر بزرگش مسعود با او به کشمکش پرداخت. او درکشاکش نبرد برای دستیابی بر قدرت، نامه‌ای به آلتونتاش نوشت و حمایت او را خواست. چنین می‌نماید که آلتونتاش در این پیکارِ قدرت، جانب احتیاط را نگاه داشته است. وی نامه‌ای برای محمد فرستاد و او را از مخالفت با برادرش مسعود برحذر داشت (ابن اثیر، ٩ / ٣٩٩). مسعود به زودی بر جای برادر نشست و کسانی را که برادرش را یاری کرده بودند، سرکوب و برخی را دستگیر کرد (شبانکاره‌ای، ٧٨)، به آلتونتاش نیز بدبین شد، اما او را که در این هنگام برای تبریک پادشاهی به هرات آمده بود، آسیبی نرساند. به گفتۀ بیهقی، ابونصر مشکان و چند تن دیگر از بزرگان دورۀ محمودی با میانجیگری، آلتونتاش را از دستگیری و مرگ احتمالی رهاندند. او چندی را با نگرانی در لشکرگاه سلطان مسعود در هرات گذراند، سپس با وساطت کسانی، از سلطان مسعود درخواست اجازۀ بازگشت به خوارزم کرد. مسعود با رفتن آلتونتاش به خوارزم موافقت کرد. آلتونتاش بی‌درنگ، شبانه راه آن سامان در پیش گرفت. پس از رفتن او دشمنانش دیگر بار اندیشۀ سلطان را نسبت به وی آشفته کردند. عبدوس از سوی مسعود در پی او فرستاده شد تا به این بهانه که فرمانهایی ناگفته مانده است، وی را به هرات بازآورد، لیکن آلتونتاش با ظرافت بهانه آورد که «بنده را فرمان بود به رفتن، و به فرمان عالی برفت، و زشتی دارد بازگشتن، و مثالی که مانده است، به نامه راست می‌توان کرد». وانگهی، دوش برای وی نامه رسیده است که «جقراق و کجات و خفچاق می‌جنبد» و بیم آن می‌رود که «از غیبت من ناگاه خللی افتد». پس از آن مسعود برای وی نامه‌ای دراز با دلجویی بسیار نگاشت و او را دلگرم ساخت. یک سال پس از آن آلتونتاش به شادمانی جشن مهرگان همراه دیگر امیران ارمغانهایی هنگفت برای مسعود فرستاد (بیهقی، ٥٦-٧٠، ٨٢-٩٣). به گفتۀ بیهقی، دشمنان آلتونتاش در غزنین، که برجسته‌ترین آنان ابوسهل زوزنی بود، در پی فرصت بودند و همواره سلطان مسعود را نسبت به او بدگمان می‌ساختند. در اثر این تحریکات، مسعود نامۀ محرمانه‌ای به خط خود نگاشت و برای یکی از فرماندهان لشکر خوارزم که قاید منجوق نامیده می‌شد، فرستاد و در آن فرمان دستگیری آلتونتاش و فرزندان او را داد. گرچه این توطئه پیش از انجام کشف شد و خوارزمشاه به بهانه‌ای آن فرمانده را کشت، لیکن این کار، مایۀ عصیان وی نشد و او همچنان با دولت غزنویان راه مدارا می‌پیمود. سلطان مسعود برای دلجویی از او، در محرم ٤٢٣ق / دسامبر ١٠٣١م، نامه‌ای برایش فرستاد و یکی از فرزندان وی را که «ستی» نام داشت و در غزنین می‌زیست، مقام حاجبی داد (همو، ٢٨٥، ٣١٦-٣٣٢). پس از چندی مسعود برای اینکه وفاداری خوارزمشاه را بیازماید، به او فرمان داد که به جنگ علی تگین رود. آلتونتاش در بهار ٤٢٣ق / ١٠٣٢م با لشکر خود برای نبرد با علی‌تگین رهسپار ماوراءالنهر شد. از سوی سلطان مسعود نیز ٠٠٠’١٥ مرد جنگی از بلخ به یاری او رسیدند. علی‌تگین به دبوسیه عقب‌نشینی کرد. آلتونتاش در مصاف با نیروهای اصلی علی‌تگین، که سلجوقیان نیز در میان آنان بودند، پیروزی قطعی به دست نیاورد و خود نیز به سختی زخمی شد. وزیر او خواجه احمد بن عبدالصمد زخمی شدنِ خوارزمشاه را پنهان کرد و با مذاکره، صلحی میان دو نیروی متخاصم برقرار ساخت. آلتونتاش اندکی پس از آن در اثر زخمی که برداشته بود، درگذشت (جمادی‌الاول ٤٢٣ق / آوریل ١٠٣٢م). احمد بن عبدالصمد پس از درگذشت آلتونتاش وزیر فرزندش هارون گردید، اما چون احمد بن حسن میمندی وزیر سلطان مسعود درگذشت، احمد بن عبدالصمد را از خوارزم به غزنین خواندند و وزارت غزنویان را بدو سپردند. عقیلی (با استفاده از قسمتهای گم‌شدۀ تاریخ بیهقی)، شواهدی بر دشمنی آلتونتاش و احمد بن حسن میمندی وزیر محمود و مسعود غزنوی ارائه داده است (آثارالوزراء، ١٥٣-١٥٧). نظام‌الملک نیز داستانی در باب برخورد میان این دو آورده که نشانۀ روابط غیردوستانه آن دو تن است (سیاست‌نامه، ٢٨٧- ٢٨٨).

مآخذ

ابن اثیر، عزالدین، الکامل، بیروت، دارصادر، ١٤٠٢ق، ٩ / ٢٢١، ٥٠٦؛
اقبال، عباس، تاریخ ایران، به کشش محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ١٣٦٢ش، صص ٢٦٠، ٢٧٤-٢٧٥؛
بارتولد، و. و.، ترکستان‌نامه، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٥٢ش؛
باسورت، کلیفورد ادموند، تاریخ غزنویان، ترجمۀ حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، ١٣٥٦ش، ١ / ٢٣٩-٢٤٠، ٢٤٢-٢٤٥؛
همو، سلسله‌های اسلامی، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٤٩ش، صص ١٦٧-١٧٠؛
بیهقی، ابوالفضل، تاریخ، به کوشش قاسم غنی و علی‌اکبر فیاض، تهران، وزارت فرهنگ، ١٣٢٤ش، فهرست؛
سعید سلیمان، احمد، تاریخ الدول الاسلامیة، قاهره، دارالمعارف، ١٩٧٢م، ٢ / ٣٧٣-٣٧٤؛
شبانکاره‌ای، محمد بن علی، مجمع الانساب، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر، ١٣٦٣ش، صص ٧٣- ٧٨؛
عتبی، ابونصر، تاریخ یمینی، ترجمۀ ابوالشرف ناصح بن ظفر جرفادقانی، به کوشش جعفر شعار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٤٥ش؛
عقیلی، سیف‌الدین، آثار الوزراء، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ١٣٦٣ش؛
منهاج سراج، قاضی عثمان، طبقات ناصری، به کوشش جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، اطلاعات، ١٣٦٤ش، صص ١٦١- ١٦٩، ١٩٠- ١٩٣؛
گردیزدی، عبدالحی بن ضحاک، تاریخ، به کوشش عبدالحی حبیبی، کابل، انجمن تاریخ افغانستان، ١٣٤٢ش؛
میرخواند، محمد بن خاوندشاه، روضة الصفا، تهران، خیام، ١٣٣٩ش، ٤ / ١١٢-١١٣، ١٢٨؛
نظام‌الملک طوسی، حسن، سیاست‌نامه، به کوشش جعفر شعار، تهران، جیبی، ١٣٥٨ش.

سیدعلی آل داود