خازِمِ بْنِ خُزَیْمه، سردار عرب‌تبار خراسانی در قیام عباسی و خلافت سفاح و منصور.
نام ابوهزیمه خازم بن خزیمه هم زمان با شکل‌گیری جنبش سیاه‌جامگان بر ضد امویان، در منابع آمده است ( اخبار ... ، ٢١٩) و از او به عنوان امیر وفادار به سفاح و منصور، و در زمرۀ نامداران جزو طبقۀ اشراف و اصحاب سلاطین و خلفا یاد شده است (ابن‌قتیبه، ٤١٧؛ یعقوبی، ٢/ ٣٨٤؛ مسعودی، ٥/ ٢١١). او به تیرۀ بنی نهشل بن دارم از قبیلۀ بنی‌تمیم ساکن در مروالرود خراسان تعلق داشت که به نظر می‌رسد بنا به شواهدی دارای تمایلات هاشمی بوده‌اند (ابن‌حزم، ٢٣٠). به همین خاطر در مراسم کفن و دفن یحیی بن زید بن علی بن حسین علوی، که در ١٢٥ ق/ ٧٤٣ م در جوزجانان کشته، و جنازه‌اش به فرمان نصر بن سیار امیر اموی خراسان به صلیب کشیده شده بود، خازم همراه با خالد بن ابراهیم و عیسی بن ماهان شرکت داشت (بلاذری، ٣/ ٤٥٥-٤٥٦).
با آشکار شدن جنبش سیاه‌جامگان به رهبری ابومسلم، خازم در ١٢٩ ق، بعد از قتل حاکم اموی مروالرود، آنجا را تصرف کرد و به ابومسلم پیوست (ابن‌جوزی، ٧/ ٢٧١). موقعیت قبیلۀ بنی‌تمیم در خراسان و به طور خاص در مروالرود، به عنوان پادگان نظامی عربهای فاتح خراسان، و جایگاه خازم در قبیله و پیوندهای خاندانی او با خراسانیان اصیل (ابوالفرج، ٢٨٢) این امکان را برای او به وجود آورد تا به عنوان یکی از سرداران جنبش سیاه‌جامگان شناخته شود (طبری، ٧/ ٣٦٠، ٣٦٣، ٣٨٩) و در روند فتح شهرهای ایران ازجمله سمنان و حلوان و قرمیسین (کرمانشاه) از دست امرای اموی با قحطبه و فرزندش حسن مشارکت ورزد ( اخبار، ٣٣٢، ٣٣٥، ٣٥٦؛ طبری، ٧/ ٤٠٤، ٤٠٨). چون ابوالعباس سفاح در کوفه اعلام خلافت کرد، خازم بن خزیمه در کنار قحطبه و پسرانش، حُمید و حسن در تثبیت خلافت نو با شکست دادن ابن هبیره امیر قدرتمند اموی عراق نقشی مهم داشت (خلیفه، ٢/ ٦٠٨-٦١٠؛ اخبار، ٣٦٦-٣٦٧؛ ابن‌قتیبه، ٣٧١؛ بلاذری، ٤/ ١٨٢؛ طبری، ٧/ ٤١٢، ٤١٨، ٤٥١). بعد از آن نیز با اجرای قتل ابن هبیره به فرمان سفاح و به تحریک منصور، جایگاهش در نزد خلیفۀ عباسی و برادرش منصور ارتقا یافت (خلیفه، ٢/ ٦٠٩؛ دینوری، ٣٧٤؛ بلاذری، ٤/ ١٤٦؛ طبری، ٧/ ٤٥٥؛ ابن‌حبیب، ١٨٩-١٩٠).
سرکوب شورش بسام بن ابراهیم از بزرگان خراسانی در مدائن (طبری، ٧/ ٤٦١) و خوارج اباضی و صفویه در عمان و جزیرۀ ابن کاوان به سال ١٣٤ ق/ ٧٥١ م از دیگر اقدامات خازم به فرمان سفاح بوده است (بلاذری، ٤/ ٢٢٤؛ ابن‌جوزی، ٧/ ٣٢٤؛ طبری، ٧/ ٤٦٢-٤٦٣). به همین دلیل بعضی از منابع وی را والی عمان نیز دانسته‌اند (ابن‌قتیبه، ٤١٧).
این رویداد زمینه‌ای بود که موجب شد خازم بخشی از تیرۀ بنی نهشل از بنی تمیم و موالی خراسانی آن را از مروالرود به بصره کوچ دهد و به عنوان نیروی نظامی تحت امر خود در خدمت فرامین خلیفۀ عباسی برای سرکوب مخالفان قرار دهد (طبری، ٧/ ٤٦٢-٤٦٣). نفوذ وی در میان سپاهیان قبیله‌ای و موالی خراسانی بنی‌تمیم که به عنوان «مروالروذیه» در منابع از آنها یاد شده است، در سرکوب دیگر شورشیانِ دوران منصور در خراسان، طبرستان و جزیره نیز کارساز بود (همو، ٧/ ٤٩٨، ٥٠٩؛ گردیزی، ٢٧٥).
حوادثی دیگر بعد از مرگ سفاح همچون همراهی خازم با ابومسلم در سرکوب شورش عبدالله بن علی بر ضد منصور عباسی در ١٣٧ ق (طبری، ٧/ ٤٧٧)، مأموریت وی برای نبرد با ملبّد بن حرملۀ خارجی در موصل به سال ١٣٨ ق و سرکوب او (خلیفه، ٢/ ٦٣٩؛ بلاذری، ٤/ ٣٣٧؛ ابن‌جوزی، ٨/ ٢١) و غلبه بر شورش راوندیه به سال ١٤٢ ق (دینوری، ٣٨٤؛ طبری، ٧/ ٥٠٦) خازم را به یکی از وفادارترین و معتمدترین سرداران عرب خراسانی منصور عباسی بدل ساخت (یعقوبی، ٢/ ٣٨٤). شاید به همین سبب بعضی او را رئیس شرطۀ بنی‌عباس دانسته‌اند (ابن‌حزم، ٢٣٠). خازم همچنین مدتی همراه با مهدی ولیعهد منصور، به مأموریتهای مهم چون مهار آشوب عبدالجبار بن عبدالرحمان ازدی حاکم شورشی خراسان (بلاذری، ٤/ ٣٠٥؛ طبری، ٧/ ٥٠٩) و بعد از آن سرکوب شورش استادسیس و طرفداران وی در شهرهای خراسان به نیابت از مهدی (یعقوبی، ٢/ ٣٨٠؛ گردیزی، ٢٧٥؛ مقدسی، ٦/ ٨٦-٨٧) و نیز مهار مقتدرانه و خشونت‌آمیز آشوب اسپهبد طبرستان در ١٤٢-١٤٣ ق/ ٧٥٩-٧٦٠ م (طبری، ٧/ ٥١٠-٥١٣؛ ابن‌فقیه، ٥٧١؛ یاقوت، ٤/ ١٥) رفت. این اقدامات سبب شد تا او را بعد از عبدالجبار ازدی امیر خراسان بخوانند (خلیفه، ٢/ ٦٧٦؛ ابن‌قتیبه، همانجا؛ گردیزی، ٢١٦). به علاوه منصور عباسی در سفر حج ١٤٤ ق خازم را سپهسالار قوای خلافت کرد (ابن‌ثیر، ٥/ ٥١٣). بعد از آن در ١٤٥ ق، خازم نیز به فرمان منصور و به نیابت از مهدی، مغیرة بن فزع از طرفداران ابراهیم بن عبدالله حسنی را، که در بصره قیام کرده، و والی عباسی اهواز را فراری داده بود، مورد هجوم قرار داد و بر او غلبه کرد (ابوالفرج، ٢٨١-٢٨٤؛ طبری، ٧/ ٦٣٩؛ ابن جوزی، ٨/ ٨٨). خازم بن خزیمه در بغداد درگذشت و منصور بر جنازه‌اش نماز خواند. شناخته‌شده‌ترین پسران وی عبدالله و خزیمه و ابراهیم نام دارند که همه در سپاه و دیوان از دورۀ منصور تا امین عباسی دارای اعتبار، و در تحولات سیاسی نظامی این دوره نقش‌آفرین بودند (ابن قتیبه، همانجا؛ خطیب، ٩/ ٣٠١).

مآخذ

ابن اثیر، الکامل؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٢ ق/ ١٩٩٢ م؛
ابن‌حبیب، محمد، «اسماء المغتالین»، نوادر المخطوطات، به کوشش عبدالسلام هارون، قاهره، ١٣٧٤ ق/ ١٩٥٤ م، مجموعۀ ششم؛
ابن‌حزم، علی، جمهرة انساب العرب، بیروت، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
ابن‌فقیه، احمد، البلدان، به کوشش یوسف هادی، بیروت، ١٤١٦ ق/ ١٩٩٦ م؛
ابن‌قتیبه، عبدالله، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٩٩٢ م؛
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، به کوشش احمد صقر، بیروت، دارالمعرفه؛
اخبار الدولة العباسیة، به کوشش عبدالعزیز دوری و عبدالجبار مطلبی، بیروت، ١٣٩١ ق؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، ١٤١٧ ق/ ١٩٩٦ م؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ مدینة السلام، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٢٢ ق/ ٢٠٠١ م؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش مصطفى نجیب فواز و حکمت کشلی فواز، بیروت، ١٤١٥ ق/ ١٩٩٥ م؛
دینوری، احمد، الاخبار الطوال، به کوشش عبدالمنعم عامر، ١٣٦٨ ش؛
طبری، تاریخ؛
گردیزی، عبدالحی، زین الاخبار، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، به کوشش شارل پلا، بیروت، ١٩٧٤ م؛
مقدسی، مطهر، البدء و التاریخ، پورت سعید، مکتبة الثقافة الدینیه؛
یاقوت، معجم البلدان، بیروت، ١٩٩٥ م؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، دار صادر.

زهیر صیامیان