حُسِیْنْ عونی پاشا (١٢٣٦-١٢٩٣ ق/ ١٨٢٠-١٨٧٦ م)، سرعسکر و صـدر اعظم اصلاح‌طلب دورۀ سلطـان عبدالعزیـز عثمـانی (حک‌ ١٢٧٨-١٢٩٣ ق/ ١٨٦١-١٨٧٦ م).
حسین در اسپارته، از ولایت قونیه، در خانواده‌ای کم‌بضاعت به دنیا آمد. پدرش احمد افندی از کارگزاران مالیاتی حکومت بود (نک‌ : دانشمند، IV/ ٢٤٥؛ سامی، ٢٠٨؛ «دائرةالمعارف ... »، XVIII/ ٥٢٦؛ EI١, III/ ٣٤٢). حسین در ١٢٥٢ ق/ ١٨٣٦ م برای تحصیل به استانبول رفت و به اخذ دیپلم نظامی نایل شد؛ سپس به درجۀ سرگردی ارتقا یافت («دائرةالمعارف»، همانجا) و مدتی نیز در مدرسۀ حربیه، معلم «فنون و قوانین حربیه» بود. وی در جنگ کریمه (١٨٥٣-١٨٥٦ م) با درجۀ سرهنگ دومی خدمت کرد و بر اثر کفایت از سوی عمر پاشا، فرمانده سپاه عثمانی، به سمت ریاست ستاد ارتش برگزیده شد و در پایان جنگ به فرماندهی مدرسۀ حربیه منصوب گردید (همانجاها؛ شاو، II/ ١٣٨-١٤٠).
حسین عونی پاشا در قیام مونته‌نگرو (در سالهای ١٨٥٨-١٨٦٩ م) نیز فرماندهی بخشی از سپاه عمر پاشا را به عهده داشت. از ١٨٦٣ م همۀ وظایف مربوط به وزارت جنگ را برعهده گرفت. در ١٨٦٧ م در فرو نشاندن قیام کرت نقشی مهم ایفا کرد و پس از آن به عنوان یکی از طرف‌داران مصطفى رشید پاشا، صدر اعظم عصر تنظیمات (ه‌ م)، حکومت کرت یافت و اجرای اصلاحات در آنجا را بر عهده گرفت. کرت در این دوره به دو ناحیه و هر ناحیه نیز به چند سنجاق تقسیم شد و شوراهای انتخابی اداری، ناحیه و قضا در هر یک تشکیل گردید و بدین ترتیب حسین عونی پاشا توانست آرامش را به کرت بازگرداند (EI١، همانجا؛ شاو، II/ ١٥١-١٥٢؛ رئیس‌نیا، ١/ ٥٠-٥٢).
عونی پاشا در زمان صدراعظمی محمد امین عالی پاشا (١٨٥٢-١٨٥٣ م و ١٨٥٨- ١٨٥٩ م) نخستین بار به جای نامق پاشا به سرعسکری (وزارت جنگ) نایل آمد. سلطان عبدالعزیز از قابلیتهای عونی پـاشا آگـاه بـود، اما چـون از او بیم داشت (نک‌ : همانجاها؛ کارال، VII/ ١٨٧؛ اوزون چارشیلی، «مدحت پاشا و دادگاه ... »، ٢٤)، خواست تبعیدش کند، اما عالی پاشا، صدراعظم، بر اساس مقررات تنظیمات اجازۀ هیچ مجازاتی را تا پیش از محاکمه نمی‌داد (نک‌ : همان، ٩).
با مرگ عالی‌پاشا و روی کار آمدن محمود ندیم پاشا در ١٢٨٨ ق/ ١٨٧١ م ــ کـه به طرف‌داری از روسها گرایش داشت ــ برنامۀ اطلاح‌طلبانۀ تنظیمات با رکود و کندی روبه‌رو شد. ندیم پاشا سیاست‌مداران همفکر خود را بر سر کار آورد و پشتیبانان عالی پاشا را تبعید کرد. حسین عونی پاشا نیز در همان سال از وزارت جنگ معزول و به اسپارته تبعید شد؛ اما چند روز پیش از عزل ندیم پاشا، حسین عونی پاشا بخشوده و والی ولایت آیدین شد. مدتی بعد در زمان صدارت مترجم محمد رشدی پاشا، با سمت وزیر بحریه (نیروی دریایی)، به استانبول رفت (نک‌ : همانجا؛ دانشمند، IV/ ٢٤٤-٢٤٥؛ رئیس‌نیا، ١/ ٥٠-٥١؛ رضا نور، ٣/ ٣٣١-٣٣٢؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). عونی پاشا در زمان صدارت اسعد پاشا برای بار دوم سرعسکر شد (اوزون چارشیلی، همانجا). وی در ١٢٩١ ق/ ١٨٧٤ م با حفظ مقام سرعسکری، صدارت را هم به عهده گرفت (دانشمند، IV/ ٢٤٥)، اما در ١٨٧٥ م از هر دو مقام عزل، و بار دیگر به والیگری آیدین منصوب شد (همو، نیز «دائرةالمعارف»، همانجاها).
عونی پاشا پس از چندی به بهانۀ درمان به اروپا رفت و در لندن موافقت برخی از دولتمردان انگلستان را برای خلع سلطان عبدالعزیز جلب کرد (دانشمند، IV/ ٢٤٨؛ اوزون چارشیلی، همان، ١٠, ٤٣).
چون محمود ندیم پاشا دوباره در ١٨٧٥ م به صدارت نشست، کوشید با توسل به سیاست دوگانۀ اعمال زور و انجام اصلاحات، بحران بوسنی و هرزگوین را پیش از آنکه ابعاد گسترده‌ای بیابد، حل کند؛ ازاین‌رو، حسین عونی پاشا را به مقام سرعسکری منصوب کرد؛ اما پس از مدتی کوتاه او را از مقامش برکنار کرد و بـا سمت والی بـه بـورسا فرستاد (شاو، II/ ١٥٨-١٥٩؛ اوزون ـ چارشیلی، همان، ١٠-١١).
در پی شورش سُفتاها (طلاب علوم دینی) در استانبول در ١٨٧٦ م بر ضد صدراعظم، ندیم‌پاشا عزل شد و مترجم رشدی پاشا صدارت یافت. همچنین مدحت پاشا رئیس شورای دولت، حسین عونی پاشا (چهارمین بار) سرعسکر، و حسن خیرالله افندی شیخ‌الاسلام شدند و عملاً دولتی جدید شکل گرفت. ظاهراً حسین عونی پاشا و برخی از دیگر دولتمردان در ایجاد شورش طلاب نقش داشته‌اند. بدین ترتیب حسین عونی پاشا هم در میان طلاب و نیز در میان آزادی‌خواهان آوازه یافت (نک‌ : کین راس، ٥٢٧-٥٣٢؛ حضرتی، ١٦٠-١٦١؛ سلطان عبدالحمید، ٢٣-٢٥؛ شاو، II/ ١٦٢-١٦٣) و انتظار داشت در دولت جدید قدرت و نفوذ بیشتر یابد. ازاین‌رو نظر سلیمان پاشا، فرمانده آکادمی نظام حربیه و یکی از پشتیبانان مقتدر قانون اساسی جدید را به خود جلب کرد و رهبری حرکتی را به دست گرفت که به خلع سلطان عبدالعزیز و آغاز سلطنت مراد پنجم انجامید (شاو، II/ ١٦٣؛ رئیس‌نیا، ١/ ٥١-٥٢؛ کارال، VII/ ١٠٩, VIII/ ٢١٢-٢١٣).
هدف عونی پاشا و یارانش چون مترجم رشدی پاشای صدراعظم، مدحت پاشای رئیس شورای دولتی، و حسن خیرالله افندی شیخ‌الاسلام آن بود که از خطر قیام توده‌های مردم بر ضد حکومت و نیـز از مداخلۀ دولتهای اروپـایی جلوگیری کنند (نک‌ : رئیس‌نیا، ٢/ ١٧٤؛ اوزون چارشیلی، «مدحت پاشا و محکومان ... »، ٢٣).
عبدالعزیز پس از خلع از سلطنت در ١٨٧٦ م خودکشی کرد (همو، «مدحت‌پاشا و دادگاه»، ٨٣-٨٤؛ شاو، II/ ١٦٤)، اما شایع شد که به دستور حسین عونی پاشا به قتل رسیده است (سلطان عبدالحمید، ٢٦). پس از آن چرکس حسن پاشا، از افسران نزدیک به سلطان عبدالعزیز به خون‌خواهی و شاید به سبب گرایشهای سیاسی خود، حسین عونی پاشا و وزیر امورخارجه را در اقامتگاه مدحت پاشا به قتل رساند (کارال، VII/ ٣٦٠؛ اوزون چارشیلی، همان، ١١٢-١١٣). عاملان حکومت سبب قتل حسین عونی پاشا را خصومت شخصی وانمود کردند (کارال، VII/ ٣٦١).
حسین عونی پاشا فردی باکفایت و طرف‌دار نوسازی و اصلاحات بود (همو، VII/ ١٣٤؛ شاو، II/ ٨٥-٨٦؛ اکسان، ٤٧٨؛ اوزجان، ٤١٦-٤١٧). او برای ترویج استفاده از جنگ‌افزارهای جدید، که از آمریکا و انگلستان خریداری می‌شد، بسیار تلاش کرد. پوشش سپاهیان عثمانی را به لباس نظامیان اروپایی نزدیک، و در مدرسۀ طب نظامی زبان آموزش را از فرانسوی به ترکی بدل کرد (شاو، II/ ٨٦؛ نیز نک‌ : «دائرةالمعارف»، XVIII/ ٥٢٧).
عونی پاشا به عنوان مردی خشن و دیکتاتور معرفی شده‌است. وی اگرچه از طرف‌داران اصلاحات بود، اما به مخالفت با نظام مشروطیت برخاست و از امضای پیش‌نویس قانون اساسی ــ که مدحت پاشا آن را تهیه کرده بود ــ خودداری کرد (رئیس‌نیا، ٢/ ١٧٤-١٧٥).
از حسین عونی پاشا دو ترجمه به نامهای مجموعۀ مانور (در ١٢٦٧ ق) و فن حرب: تعبیة الجیش (در ١٢٦٨ ق) به زبان ترکی عثمانی برجای مانده است («دائرةالمعارف»، همانجا).

مآخذ

حضرتی، حسن، مشروطۀ عثمانی، تهران، ١٣٨٩ ش؛
رضانور، تورک تاریخی، استانبول، ١٣٤٢ ق/ ١٩٢٤ م؛
رئیس‌نیا، رحیم، ایران و عثمانی در آستانۀ قرن بیستم، تهران، ١٣٨٥ ش؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس ترکی، به کوشش احمد جودت، استانبول، ١٣١٧ ق؛
سلطان عبدالحمید دوم و دیگران، افول اقتدار عثمانی، ترجمۀ اصغر دلبری‌پور، تهران، ١٣٧٧ ش؛
کین راس، پ. ب.، قرون عثمانی (ظهور و سقوط امپراتوری عثمانی)، ترجمۀ پروانه ستاری، تهران، ١٣٧٣ ش؛
نیز:

Aksan, V. H., Ottoman Wars, ١٧٠٠-١٨٧٠: An Empire Besieged, London, ٢٠٠٧;
DaniŞmend, İ. H., İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٧٢;
EI١;
Karal, E. Z., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٣;
Ozçan, A., «Ottoman Military Establishment», History of the Ottoman State, Society and Civilization, ed. E. Ihsanoğlu, Istanbul, ٢٠٠١, vol. I;
Shaw, S. J., History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge, ١٩٨٥;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٨;
Uzunçarṣılı, İ. H., Midhat Paṣa ve Tâif mahkûmları, Ankara, ١٩٨٥;
id, Midhat Paṣa ve Yıldız mahkemesi, Ankara, ٢٠٠٠.
شیوا جعفری