اَصْبَغِ بْنِ نُباته، ابوالقاسم، از اصحاب امام علی بن ابی طالب (ع). او از بنی حنظله و از تیرۀ مُجاشع بن دارم بود (برّی، ١ / ١٨٦؛ ابن حزم، ٢٣١). وی كوفی بوده، و در روزگار خلافت امام علی (ع)، یكی از نامدارترین و استوارترین یاران امام به شمار می‌آمده است (ابن سعد، ٦ / ٢٢٥)، اما روایاتی مبنی بر اینكه او دوران پیامبر (ص) را درك كرده است (ابن‌حجر، ١ / ١٠٨) و نیز روایت وی از عمر بن خطاب (مزی، ٣ / ٣٠٨)، قابل اعتماد به نظر نمی‌رسد.
به روایت نصر بن مزاحم (ص ٤٤٢-٤٤٣)، اصبغ پیرمردی زاهد و عابد بود و از جنگاوران عراق و از سرداران علی (ع) به شمار می‌آمد. اصبغ را یكی از «شرطة الخمیس» در جنگ صفین یاد كرده‌اند (خلیفه، ١ / ٢٣١). از خود او در معنی این عنوان روایت شده است كه ما با علی (ع) شرط و پیمان بستیم تا پای جان در راه او فداكاری كنیم (نك‍ : كشی، ١٠٣؛ خویی، ٣ / ٢٢٢). از اصبغ برخی روایات نیز در شرح حوادث جنگ جمل در دست است (ابن ابی الحدید، ١ / ٢٤٨، ٢٦٣). وی همچنین یكی از راویان برخی رویدادهای جنگ صفین است (مثلاً نك‍ : نصر بن مزاحم، ٣٢٢، ٤٤٢). از برخی روایات، میزان محبوبیت و منزلت اصبغ نزد امام علی (ع) به خوبی آشكار است (مثلاً نك‍ : طوسی، امالی، ١ / ١٧٦).
همچنین آمده است كه او روزگاری پس از امام علی (ع) می‌زیسته (نك‍ : نجاشی، ٨)، و واقعۀ شهادت وی را گزارش كرده است (نك‍ : مفید، ٣٥١) و حتى گفته شده كه وی پس از سدۀ ١ ق درگذشته است (نك‍ : آقابزرگ، ٢٥ / ١٠٥). گزارشی كه زندگی او را تا روزگاری بس دراز پس از شهادت حضرت علی (ع) تأیید كند، در دست نیست و اقوال گوناگون دربارۀ دوران زندگی او نیز از روایات مختلف وی ــ منقول در مآخذ روایی ــ سرچشمه گرفته است. همچنین از او روایتی از امام حسن (ع) (نك‍ : خویی، ٣ / ٢٢٣) و امام حسین (ع) نقل شده است (نك‍ : ابن شهر آشوب، ٤ / ٥٢) و طوسی ( الفهرست، ٦٣) نیز آورده است كه اصبغ اثری در «مقتل» امام حسین (ع) داشته، و سند خود را به آن ذكر كرده است؛ اما در تكیه بر این موارد، باید سخت احتیاط كرد، زیرا طریق روایی اثر یاد شده را به سبب كثرت مجاهیل ضعیف شمرده‌اند (نك‍ : خویی، ٣ / ٢٢٢). طوسی او را در طبقۀ اصحاب امام حسن (ع) نیز برشمرده است (رجال، ٦٦).
آنچه بیشتر مایۀ شهرت اصبغ بوده، شخصیت روایی اوست. غالب روایاتی كه وی نقل كرده، به امام علی (ع) می‌رسد. بیشتر این روایات در كتابها و منابع شیعی منعكس شده‌اند (برای فهرستی از روایـات وی در كتابهـای اربعۀ شیعـه، نك‍ : خویی، همانجا). موضوعات روایات او بیشتر تاریخی، فقهی و اخلاقی است. مشهورترین روایت اصبغ از امام علی (ع) یكی عهدنامۀ معروف مالك اشتر است و دیگری وصیت امام به فرزندش محمد حنفیه (نجاشی، همانجا؛ طوسی، الفهرست، ٦٢-٦٣).
اصبغ از این كسان نیز روایت كرده است: ابوایوب خالد بن زید انصاری، عمار بن یاسر و عمر بن خطاب (ذهبی، میزان ... ، ١ / ٢٧١؛ مزی، ٣ / ٣٠٨). گروهی چون ابوجارود زیاد بن منذر، خالد نوفلی، محمد ابن داوود غنوی، اجلح بن عبدالله كندی و ابوحمزۀ ثمالی از او روایت كرده‌اند (ابن حبان، ١ / ٣٥٧؛ مزی، همانجا).
بیشتر رجال‌شناسان و محدثان اهل سنت، اصبغ را غیر موثق و ضعیف دانسته‌اند (یحیی بن معین، ٢ / ٤٢؛ ابن سعد، ٦ / ٢٢٥؛ ابن حبان، ١ / ١٧٤؛ ابن عدی، ١ / ٢٩٨؛ جوزجانی، ٤٧؛ نسایی، ١٥٦؛ دارقطنی، ٦٧؛ ابن حجر، ١ / ٨١) كه این موضوع به پیوند صادقانۀ اصبغ با امام علی (ع) بی‌ربط نمی‌نماید؛ تا بدانجا كه برخی او را «رافضی» و گـاه از غلات شیعـه محسوب داشته‌اند (نك‍ : بسوی، ٣ / ١٩٠؛ ذهبی، المغنی، ١ / ٩٣؛ ابن حجر، همانجا). با اینهمه، عجلی (ص ٧١)، اصبغ را در شمار ثقات آورده است. رجال‌شناسان شیعی او را توثیق كرده، و از ثقات برجسته شمرده‌اند (مثلاً نك‍ : علامۀ حلی، ٢٤؛ حر عاملی، ٢٠ / ١٤٢- ١٤٣).

مآخذ

آقا بزرگ، الذریعة؛
ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧٨ ق / ١٩٥٩ م؛
ابن حبان، محمد، كتاب المجروحین، به كوشش محمود ابراهیم زاید، بیروت، ١٣٩٦ ق؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، تقریب التهذیب، به كوشش عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
ابن حزم، علی، جمهرة انساب العرب، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبرى، بیروت، دارصادر؛
ابن شهر آشوب، محمد، المناقب، قم، مطبعۀ علمیه؛
ابن عدی، احمد، الكامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
بری تلمسانی، محمد، الجوهرة، به كوشش محمد تونجی، ریاض، ١٤٠٣ ق؛
بسوی، یعقوب، المعرفة و التاریخ، به كوشش اكرم ضیاء عمری، بغداد، ١٣٩٦ ق؛
جوزجانی، ابراهیم، احوال الرجال، به كوشش صبحی بدری سامرایی، بیروت، ١٤٠٥ ق؛
حر عاملی، محمد، وسائل الشیعة، به كوشش محمد رازی، بیروت، ١٣٨٩ ق؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٩٦٧ م؛
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ١٤٠٣ ق؛
دارقطنی، علی، كتاب الضعفاء و المتروكین، به كوشش صبحی بدری سامرایی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ذهبی، محمد، المغنی، به كوشش نورالدین عتر، حلب، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛
همو، میزان الاعتدال، به كوشش علی محمد بجاوی، بیروت، ١٩٦٣ م؛
طوسی، محمد، امالی، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
همو، رجال، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
همو، الفهرست، به كوشش محمود رامیار، مشهد، ١٣٥١ ش؛
عجلی، احمد، تاریخ الثقات، به كوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٤ م؛
علامۀ حلی، حسن، رجال، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ ق؛
كشی، محمد، معرفة الرجال، اختیار طوسی، به كوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ ش؛
مزی، یوسف، تهذیب الكمال، به كوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤١٣ ق؛
مفید، محمد، امالی، به كوشش حسین استاد ولی و علی‌اكبر غفاری، قم، ١٤٠٣ ق؛
نجاشی، رجال، به كوشش موسى شبیری زنجانی، قم، ١٤٠٧ ق؛
نسایی، احمد، «كتاب الضعفاء و المتروكین»، همراه كتاب الضعفاء الصغیر بخاری، به كوشش محمود ابراهیم زاید، بیروت، ١٤٠٦ ق؛
نصربن مزاحم، وقعة صفین، به كوشش عبدالسلام هارون، قاهره، ١٣٨٢ ق؛
یحیی بن معین، التاریخ، به كوشش احمد محمد نورسیف، مكه، ١٣٩٩ ق.

حسن یوسفی اشكوری