اشترخانیان \aštar xāniyān\، یا اشترجانیان، سلسله‌ای از فرمانروایان ماوراءالنهر (حک‌ ١٠٠٧- ١١٩٩ ق / ١٥٩٨-١٧٨٥ م)، که نسب خود را به جوجی، پسر چنگیزخان، می‌رساندند. امیران این خاندان از بازماندگان خانات حاکم اَشتَرخان (هَشتَرخان) یا حاجی طَرخان (شهری در شمال دریـای مازندران؛ نک‌ : ه‌ د، آستراخان) بودند که پس‌از فروپاشی آن دولت به‌دست روسها در ٩٦٣ ق / ١٥٥٦ م، به‌ بخارا ــ پایتخت دولت شیبانیان ــ آمدند و جانشین ایشان شدند؛ ازاین‌رو، عنوان اشترخانیان (اشترخانیه) همچنان بر ایشان ماند. اینان را «امرای جانی» یا «جانیه»، منسوب به جان، پدر بنیاد‌گذار این دولت، نیز نامیده‌اند.
هنگامی که روسها در ٩٦٣ ق، ناحیۀ هشترخان را تصرف کردند، شاهزاده‌ای از خاندان حاکم آن سرزمین، به‌نام یارمحمد، به بخارا نـزد اسکندرخان شیبانی (حک‌ ٩٦٨- ٩٩١ ق / ١٥٦١- ١٥٨٣ م) پناه برد (لاهوری، ١(١) / ٢١٧). در آنجا پسرش، جان یا جانی‌خان، با زهرا خانم، دختر اسکندر، ازدواج کرد (هاورث، II(٢) / ٧٤٤؛ قس: لاهـوری، همانجا). پسران جـان، بـه‌نامهای دین‌محمد، باقی‌محمد، ولی‌محمد و پاینده‌محمد، در روزگار سلطنت عبدالله‌خان شیبانی (٩٩١-١٠٠٦ ق / ١٥٨٣-١٥٩٧ م)، پسر و جانشین اسکندر، به خدمت شیبانیان درآمدند. پس‌از مرگ عبدالله‌خان و جانشینی پسرش، عبدالمؤمن‌خان، در ١٠٠٦ ق، دین‌محمد در هرات دم از استقلال زد؛ اما یک سال بعد، هم‌زمان با قتل عبدالمؤمن‌خان، دین‌محمد نیز در نبرد با سپاه صفوی شکست خورد و کشته شد (همو، ١(١) / ٢١٧- ٢١٨؛ افوشته‌ای، ٥٩١). در این میان، باقی‌محمد، دیگر پسر جان، به بخارا رفت و پس‌از شکست‌دادن پیرمحمد شیبانی در ١٠٠٧ ق / ١٥٩٨ م، بر تخت نشست و به‌زودی قلمرو خود را توسعه داد (شاهنوازخان، ١ / ٤٣٥-٤٣٦؛ نیـز نک‌ : لین‌پول، VII / ٧٠).
پس ‌از درگذشت باقی‌محمد، فرمانرواییِ جانشین و برادرش، ولی‌محمد، چندان دوام نکرد و برادرزاده‌اش، امام‌قلی، بخارا را گرفت. ولی‌محمد به دربار صفوی پناه برد و پس‌از چند ماه بازگشت، اما در جنگ با امام‌قلی کشته شد (کنبو، ١ / ٢٥٥-٢٥٦؛ لاهوری، ١(١) / ٢٢٠-٢٢١). امام‌قلی چندی بعد برای مقابله با صفویان، به فکر اتحاد با عثمانیان و گورکانیان هندوستان افتاد و سلطان مراد چهارم عثمانی و جهانگیرشاه گورکانی را بر ضد صفویان برانگیخت، اما راه به جایی نبرد (ریاض‌الاسلام، ١٤٤-١٤٥). امام‌قلی در میانۀ سدۀ ١١ ق‌، به‌سبب نابینایی، از حکومت کناره گرفت (لاهوری، ٢ / ٢٥٢، ٢٥٥-٢٥٦؛ محمدمعصوم، ٣٠٧) و نَدرمحمد، برادرش، به حکومت نشست.
ندرمحمد، به‌سبب دست‌اندازیهای گورکانیان و نیز آشوبهای داخلی، به صفویان پناه برد (١٠٥٥ ق / ١٦٤٥ م) و اندکی پس‌از آن، در سبزوار درگذشت ( اسناد ... ، ٨٩). پس‌از او، بخارا و قلمرو اشترخانیان دستخوش نزاع و رقابت میان امرای اشترخانی شد و برخی از ولایات آن، مانند خوقَند و فَرغانه، استقلال یافتند (EI ٢، ذیل «منغیتیه»، «جانیه»؛ گروسه، ٧٩٧). به روزگار حکومت ابوالفیض‌خان اشترخانی (١١٢٣-١١٦٠ ق / ١٧١١-١٧٤٧ م)، نادرشاه افشار روانۀ ماوراءالنهر شد. ابوالفیض به ‌اطاعت پیش رفت و از نادر لقب «شاه» گرفت (استرابادی، جهانگشا ... ، ٣٥٢، درّه ... ، ٥١٢؛ EI ٢، ذیـل «منغیتیه»؛ نیز نک‌ : هاورث، II(٢) / ٧٦٤؛ سامی، ٧).
با این همه، نادرشاه چندی بعد لشکری به‌ فرماندهی محمد رحیمِ بِی، از امرای محلی بخارا، روانۀ این شهر کرد. ابوالفیض کشته شد و پسر خردسالش، عبدالمؤمن، بر تخت نشست (همو، ٨-١٠؛ هاورث، II(٢) / ٧٦٤-٧٦٥). یک سال بعد، محمد رحیم ‌بِی عبدالمؤمن و برادرش، عبیدالله دوم، را نیز از میان برداشت و خود به فرمانروایی نشست (سامی، ١٢). بازپسین فرمانروای اشترخانی، ابوالغازی‌خان، که مطیع و منکوب دانیال ‌بی (حک‌ ١١٧٢- ١١٩٩ ق / ١٧٥٩-١٧٨٥ م)، عموی محمد رحیم بِی بود، در اواخر سدۀ ١٢ ق سرنگون شد و خاندانش برافتـاد (نک‌ : EI ٢، ذیل «جانیه»، «منغیتیه»؛ هاورث، II(٢) / ٧٦٧).

مآخذ

استرابادی، جهانگشای نادری؛
همو، درّۀ نادره؛
اسناد و مکاتبات سیاسی ایران (از ١٠٣٨ تا ١١٠٥ ق)، به‌کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٠ ش؛
افوشته‌ای، محمود، نقاوة الآثار، به‌کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
ریاض‌الاسلام، تاریخ روابط ایران و هند، ترجمۀ محمدباقر آرام و عباسقلی غفاری فرد، تهران، ١٣٧٣ ش؛
سامی، عبدالعظیم، تاریخ سلاطین منغیتیه، به‌کوشش یپیفانوا، مسکو، ١٩٦٢ م؛
شاهنوازخان، مآثر الامرا، به‌کوشش عبدالرحیم، کلکته، ١٨٨٨ م؛
کنبو، محمدصالح، عمل صالح (شاه‌جهان‌نامه)، به‌کوشش غلام یزدانی و وحید قریشی، لاهور، مجلس ترقی ادب؛
گروسه، رنه، امپراطوری صحرانوردان، ترجمۀ عبدالحسین میکده، تهران، ١٣٥٣ ش؛
لاهـوری، عبدالحمید، بادشاه‌نامه، به‌کوشش کبیرالدین احمد و عبدالرحیم، کلکته، ١٨٦٧- ١٨٦٨ م؛
محمدمعصوم اصفهانی، خلاصة السیر، تهران، ١٣٦٨ ش؛
نیز:

EI ٢;
Howorth, H. H., History of the Mongols, New York, ١٨٧٦;
Lane-Poole, S., Catalogue of Oriental Coins in the British Museum, ed. R. S. Poole, London, ١٨٧٥-١٨٩٠.

مهرداد قدرت دیزجی (دبا)