اِسْماعیل‌ پاشا نِشانْچی‌ (مق ١١٠١ق‌/ ١٦٩٠م‌)، صدراعظم‌ سلطان‌ سلیمان‌ دوم‌ عثمانی‌. تاریخ‌ تولد اسماعیل‌ دانسته‌ نیست‌، اما از آنجا كه‌ هنگام‌ مرگ‌، ٧٠ ساله‌ بوده‌ (عثمان‌زاده‌، ١١٤)، می‌توان‌ گفت‌ كه در حدود سال‌ ١٠٣١ق‌ متولد شده‌ است‌. از خانواده‌ و تبار وی‌ نیز هیچ‌ آگاهی‌ در دست‌ نیست‌. او اصلاً از قصبۀ اَیاش‌ از توابع‌ استان‌ آنكارا بود (همو، ١١٣؛ طیارزاده‌، ٢/ ٧٢؛ شیخی‌، ٤٧). وی‌ به‌ استانبول‌ آمد و به‌ «حرم‌ همایون‌» راه‌ یافت‌ و در ذیحجۀ ١٠٧٨/ مۀ ١٦٦٨ چوخه‌دار (خدمتكار مخصوص‌ دربار عثمانی‌ كه در پشت‌ پرده‌ای‌ بافته‌ از چوخه‌ منتظر اجرای‌ دستور می‌بود) شد و پس‌ از چندی‌ با حقوق‌ و مرتبۀ بیگلربیگی‌ روم‌ ایلی‌ بازنشسته‌ شد.
اسماعیل‌ پاشا در ١٠٨٩ق‌/ ١٦٧٨م‌ به‌ مقام‌ توقیعی‌ یا طغرایی‌ رسید و به‌همین‌سبب‌، به‌نشانچی‌ شهرت‌یافت‌. در١٠٩١ق‌ معزول‌، ودر ١٠٩٢ق‌ بار دیگر به‌ این‌ مقام‌ منصوب‌ شد. در ناآرامیهای‌ زمان‌ محمد چهارم‌ در ١٠٩٨ق‌ به‌ وزارت‌ رسید و مدت‌ یك‌ ماه‌ نیز در غیاب‌ مصطفی‌ پاشا كوپریلی‌زاده‌ قائم‌مقام‌ صدراعظم‌ شد. پس‌ از كشته‌ شدن‌ صدراعظم‌ سیاوش‌ پاشا به‌دست‌ شورشیان‌، خاتم‌ صدارت‌ در اواخر ربیع‌الآخر ١٠٩٩/ فوریۀ ١٦٨٨ به‌ وی‌ داده‌ شد (شیخی‌، ٤٧- ٤٨؛ ثریا، ٣٥٤- ٣٥٥). مفتی‌ و قاضی‌ استانبول‌ نیز به‌ سبب‌ سستی‌ در مقابله‌ با شورشی‌ كه‌ به‌ قتل‌ سیاوش‌ پاشا انجامیده‌ بود، معزول‌ شدند (هامر پورگشتال‌، VI/ ٥٠٦) و اسماعیل‌ پاشا در مقام‌ اتابك‌ دولت‌ زمام‌ امور را در دست‌ گرفت‌. فرائضی‌زاده‌ (٢/ ٩٧٢) آغاز صدارت‌ او را ٢٠ جمادی‌ الآخر ١٠٩٩ آورده‌ كه‌ با توجه‌ به‌ صدارت‌ ٦٩ روزه‌ (عثمان‌زاده‌، ١١٤؛ هامر پورگشتال‌، VI/ ٥١٠) و یا ٦١ روزه‌اش‌ (اوزون‌ چارشیلی‌، III(٢)/ ٤٢٨) و نیز تاریخ‌ عزل‌ وی‌ در ٢٧ جمادی‌الآخر (شیخی‌، همانجا) و یا اول‌ رجب‌ همان‌سال‌ (طیارزاده‌،همانجا؛ فرائضی‌زاده‌، ٢/ ٩٧٤)، درست‌ به‌نظر نمی‌رسد.
اسماعیل‌ كه‌ مردی‌ آرام‌ و صوفی‌ مشرب‌ بود، چون‌ صدارت‌ یافت‌، با تندرویها و آزار و اذیت‌ افراد بی‌گناه‌ موجب‌ ناخشنودی‌ دولتمردان‌ شد. از این‌رو، در عزلش‌ كوشیدند. بعد از ابلاغ‌ فرمان‌ عزل‌، چند روزی‌ در خانه‌اش‌ در كنار بسفر در آناتولی‌ حصار تحت‌نظر بود؛ آنگاه‌ به‌ قواله‌ (كاوالا) فرستاده‌ شد و در قلعۀ آنجا زندانی‌، و سپس‌ به‌ جزیرۀ رودس‌ تبعید شد (شیخی‌، همانجا). اسماعیل‌ پاشا با خانوادۀ كوپریلی‌ به‌شدت‌ مخالف‌ بود و آنان‌ را به‌ جمع‌آوری‌ ثروت‌ و سوءاستفاده‌ از قدرت‌ متهم‌ می‌كرد؛ به‌همین‌ سبب‌، بعد از آنكه‌ فاضل‌ مصطفی‌ پاشا كوپریلی‌ به‌ صدارت‌ رسید، درصدد انتقام‌ برآمد و شكایت‌ و خونخواهی‌ وارث‌ زین‌العابدین‌ پاشا بیگلربیگی‌ روم‌ ایلی‌ را كه‌ به‌ ناحق‌ كشته‌ شده‌ بود، بهانه‌ قرار داد و دستور قتل‌ او را صادر كرد و اسماعیل‌ در تبعیدگاهش‌ به‌ قصاص‌ زین‌العابدین‌ پاشا كشته‌ شد (طیارزاده‌، عثمان‌زاده‌، همانجاها؛ هامر پورگشتال‌، VI/ ٥٥٣).

مآخذ

ثریا، محمد، سجل‌ عثمانی‌ ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه‌ )، استانبول‌، ١٣٠٨م‌؛
شیخی‌ محمد افندی‌، وقایع‌ الفضلاء ( ذیل‌ شقائق‌ نعمانیه‌ )، استانبول‌، ١٩٨٩م‌؛
طیارزاده‌، احمد عطا، تاریخ‌، استانبول‌، ١٢٩٣ق‌؛
عثمان‌زاده‌، تائب‌ احمد، حدیقۀ الوزراء، استانبول‌، ١٢٧١ق‌؛
فرائضی‌زاده‌، تاریخ‌ گلشن‌ معارف‌، استانبول‌، ١٢٥٢ق‌؛
نیز:

Hammer- Purgstall, J., Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٥;
Uzunçarsılı, I. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٢.
علی‌اكبر دیانت‌