چَغاله‌زاده سِنانْ پاشا (ح ٩٥١- رجب ١٠١٤ق / ١٥٤٤ ـ نوامبر ١٦٠٥م)، صدراعظم و از دولتمردان مشهور لشکری و کشوری دولت عثمانی. نام او در منابع به صورتهای گونا‌گون مانند چیقاله، جغاله، جغاله‌زاده، جیغاله، چیقالا (هامرپورگشتال، ٦ / ١٢٦، ٢٨١، ٨ / ٢٨٩؛ پچوی، ٢ / ٨٧؛ سامی، ٣ / ١٨٢٢) و چغال اوغلی (جنابدی، ٦٤٣، ٦٤٤؛ فلسفی، ٥ / ٣٦) ضبط شده است و در میان عموم به جاغال اوغلی شهرت دارد (IA, III / ١٦١). اگر چه تاریخ دقیق تولدش روشن نیست، اما با توجه به گزارشی که گفته شده، هنگام اسارت (٩٦٩ق / ١٥٦١م) در جُربه ــ جزیره‌ای در مدیترانـه، جنـوب تـونس (نک‌ : سامـی، ٣ / ١٧٧٦) ــ ١٨سالـه بوده، می‌توان گفت که در ٩٥١ق به دنیا آمده است (هامر پورگشتال، ٦ / ١٢٦). زادگـاه او را جـزیـرۀ مسینـه ــ در شـرق سیسیـل ــ آورده‌انـد («دائرة‌المعارف ... »، VII / ٥٢٥؛ هامرپورگشتال، همانجا؛ سامی، ٦ / ٤٢٨٦).
پدر چغاله‌زاده، ویسکونتی دی چیکالا که در مآخذ عثمانی به قپودان فرنگ و قپودان آناپولی نیز معروف است (IA ، همانجا؛ دانشمند، III / ١٧٨)، به خاندانی اصیل از جنوا منسوب، و در خدمت شارل پنجم (شارل کن) بود؛ با این همه، به دریازنی هم می‌پرداخت (اوزون چارشیلی، III(٢) / ٣٥٤ ؛ دانشمند، همانجا). سنان پاشا در اصل اسکی پیون یا سی‌پیون نام داشت (سامی، ٣ / ١٨٢٢؛ اوزون چارشیلی، همانجا؛ دانشمند، III / ٦٩ ؛ IA، همانجا) و به سبب انتساب به پدرش، در مآخذ عثمانی به چغال ـ اوغلی معروف شد که محرف و ترکی شدۀ واژۀ چیکالاست.
پدر و پسر در جریان جنگ جربه (٩٦٨ق / ١٥٦٠م، برای تفصیـلات‌ این جنـگ، نک‌ : هامرپـورگشتـال، ٦ / ١٢٢ بب‌ ‌) به اسارت دریانـوردان تـرک بـه دریـاسالاری قپودان پیالـه پاشا (ه‌ م) درآمدند (همو، ٦ / ١٢٦، ٨ / ٢٨٩). آن دو را همراه دیگر اسیران بـه استانبول بردنـد و چغالۀ جوان را بـه اندرون ــ دربار عثمانی ــ فرستادند و پدرش نیز زندانی شد و گویند خود را مسموم ساخت («دائرة‌المعارف»، همانجا) و به روایتی دیگر با پرداخت فدیه آزاد شد و به مسینه بازگشت (IA ، همانجا).
چغالۀ جوان در اندرون پرورش و تربیت یافت و به دین‌ اسلام درآمد و او را یوسف‌سنان نام نهادند؛ از این رو، به یوسف سنان پاشا نیز معروف است (پچوی، ٢ / ٨٧، ٢٨٤؛ اوزون چارشیلی، همانجا؛ دانشمند، III / ١٧٨؛ سامی، همانجا). چغاله‌زاده ــ یوسف‌سنـان ـ پس از تکمیل آموزش به خدمت در مشاغل دولتی مشغول شد؛ نخست سلاح‌دار پادشاه، سپس قاپوچی‌باشی (هامر‌پورگشتال، ٦ / ٢٨١)، آن‌گاه رئیس ینی‌چریان (ینی‌چری آغاسی) شد (پچوی، نیز اوزون چارشیلی، همانجاها). چندی بعد منصب بیگلربیگیِ وان و آن‌گاه ایروان یافت (پچوی، ٢ / ٨٧؛ هامرپورگشتال، ٧ / ١٤٤).
در لشکرکشی عثمانیان به ایران به فرماندهی عثمان پاشا، اوزدمیراوغلی در ٩٩٣ق / ١٥٨٥م (فلسفی، ١ / ٨٥-٨٦)، چغاله‌زاده نیز از سرداران عثمانی بود که وارد تبریز شد (پچوی، ٢ / ٩٧-١٠٠؛ هامرپورگشتـال، ٧ / ٨٦ بب‌ ، نیز برای تفصیلات آمدن عثمان پاشا، نک‌ : ابوبکربن عبدالله، ١٠٥- ١١٨؛ جنابدی، ٦٢٧-٦٣٤). در این لشکرکشی به رغم فتح تبریز و قتل عام مردم آنجا از سوی عثمانیان (ابوبکربن عبدالله، همانجا؛ پچوی، ٢ / ٩٨- ٩٩)، حمزه میرزا صفوی با شبیخونهای خود تلفات بسیاری بر سپاه عثمانی وارد ساخت (دانشمند، ٩٥ III / ٨٣-٨٦,؛ فلسفی، ١ / ٨٩ ؛ هامرپورگشتال، ٧ / ١٤٤- ١٤٨).
در این اثنا عثمان پاشا درگذشت (فلسفی، همانجا) و چغاله‌زاده به وصیت همو، فرماندهی سپاه را بر عهده گرفت. او جمعی از قوای عثمانی را به سرداری جعفر پاشا در تبریز گذاشت و خود با عده‌ای دیگر به عثمانی بازگشت؛ اما در راه بازگشت بر اثر تهاجم ایرانیان متحمل تلفات بسیار شد (فلسفی، همانجا).
چون فرهاد پاشا به جای عثمان پاشا نشست، چغاله‌زاده به سمت بیگلر بیگی بغداد منصوب شد (پچوی، ٢ / ١١٠-١١٢؛ اوزون چارشیلی، III(٢) / ٣٥٥). چندی بعد از آنجا به همدان تاخت و تا حوالی نهاوند و دزفول پیش رفت (پچوی، ٢ / ١١١-١١٢؛ هامرپورگشتال، ٧ / ١٥٠؛ IA, III / ١٦٣).
چغاله‌زاده در مدت اقامت در بغداد، به کارهای عمرانی پرداخت، کاروان‌سراها و مراکز تجارتی ساخت و شاخه‌ای از آب فرات را به شهر نجف آورد (هامرپورگشتال، ٧ / ١٥٠-١٥١؛ IA، همانجا). او با اهل تشیع نیز با مدارا رفتار می‌کرد و تسهیلاتی برای زائران عتبات فراهم آورد (هامرپورگشتال، همانجا). وی پس از بغداد، والی ارزروم شد (اوزون چارشیلی، همانجا) و در ٩٩٩ق / ١٥٩١م به دریا سالاری ــ قپودان پاشایی ــ رسید (همانجا؛ سامی، ٣ / ١٧٧٦)، اما ٣ سال بعد معزول شد (همانجاها).
در پی پیروزی صدراعظم سنان‌پاشا در یانق قلعه (پچوی، ٢ / ١٥٣ بب‌ )، چغاله‌زاده نیز در حوالی مسینه به کشتیهای اسپانیایی و فلورانسی حمله برد و شماری از آنها را به غنیمت گرفت و به استانبول آورد و این امر موجبات اشتهار و محبوبیت او را فراهم ساخت (هامرپورگشتال، ٧ / ١٨٨؛ IA، همانجا). پس از آن در لشکرکشی عثمانیان به اِگری (ه‌ م) در زمان سلطان محمد سوم در ١٠٠٥ق / ١٥٩٦م شرکت کرد (برای تفصیل، نک‌ : هامر پورگشتال، ٧ / ٢١٢-٢٢٠؛ دانشمند، III / ٦٤١ ؛ سامی، ٣ / ١٨٢٢). در جریان این جنگ که فرماندهی آن با صدراعظم ابراهیم پاشا بود، چغاله‌زاده پیروزی به دست آمده را به خود نسبت داد و بدین وسیله توجه سلطان را جلب کرد و به جای ابراهیم پاشا به صدراعظمی برگزیده شد (پچوی، ٢ / ٢٠٤- ٢٠٥؛ هامرپورگشتال، ٧ / ٢١٩؛ اوزون چارشیلی، همانجا).
رفتار ناشایست و دور از انتظار چغاله‌زاده در مدت اندک صدارتش ــ ٤٠ روز ــ نظیر قطع حقوق صاحبان تیمار و سپاهی، مصادرۀ اموال و کشتار بی‌گناهان موجب شورش امرا و سپاهیان شـد (هامرپـورگشتال، ٧ / ٢١٩-٢٢٠؛ پچوی ٢ / ٢٠٥-٢٠٦؛ اوزون چارشیلی، III(٢) / ٣٥٦ ؛ نیز IA, III / ١٨٣)، تا سرانجام از مقام خود معزول، و به آق‌شهر تبعید شد (پچوی، ٢ / ٢٠٦؛ هامرپورگشتال، ٧ / ٢٢١)؛ امـا مدتـی بعد بـه ولایت شام منصوب گردید (اوزون‌چارشیلی، همانجا) و پس از آن بـرای بار دوم به دریاسالاری برگزیـده شد (همانجا) و بیش از ٦ سال در این مقام باقی‌ماند.
وی در ١٠١٣ق / ١٦٠٤م با حفظ مقام دریاسالاری و دیگر مناصبش به سرداری کل سپاه ترک در آناتولی برگزیده شد و مأموریت یافت تا ولایاتی را که شاه‌عباس صفوی از عثمانی گرفته بود، بـاز پس گیرد (فلسفی، ٥ / ٣٦ بب‌ ؛ پچـوی، ٢ / ٢٦١ بب‌ ؛ هامرپورگشتال، ٨ / ٦٦-٦٧)؛ اما در این جنگ از شاه عباس صفوی شکست خورد و گریخت (فلسفی، ٥ / ٤٢- ٤٨). وی نخست به شهر وان و سپس به دیاربکر رفت و در همان‌جا درگذشت (دانشمند، III / ٢٤٣؛ یوجل، III / ٤٣؛ پچوی، ٢ / ٢٦٦؛ اوزون چارشیلی، هامرپورگشتال، همانجاها) و یا به قولی خودکشی کرد (فلسفی، ٥ / ٤٨).
در منابع تاریخ عثمانی او را مردی شجاع، سخت‌گیر، انعطاف‌ناپذیر و مغرور خوانده‌اند، چنان‌که رفتارش شورشهایی را موجب شد (پچوی، ٢ / ٢٠٦؛ هامرپورگشتال، ٨ / ٦٨). برخی نیز برخلاف آن آورده‌اند که در جریان جنگ خاچ اووا از جبهه فرار کرد و به همین سبب به «فراری» نیز موسوم شد (دانشمند، III / ١٧٨). از سویی دیگر هنگام تصدی دریاسالاری، ناوگان دولت عثمانی را بازسازی و تقویت کرد و با استخدام افراد و عوامل جدید و با تجربه بر توانایی آن افزود (اوزون چارشیلی، همانجا). برخی نیز درخواست او از پاپ را برای بازگشت به آیین مسیح و مبارزه با عثمانیان مطرح کرده‌اند (دانشمند، همانجا). مدرسه، مسجد، گرمابه و چندین بنای دیگر از او در استانبول به یادگار مانده است. امروزه یکی از محله‌های شهر استانبول که از مراکز بازرگانی و اداری به شمار می‌آید، به جاغال اوغلو معروف است.

مآخذ

ابوبکر بن عبدالله، تاریخ عثمان پاشا (شرح یورش عثمانی به قفقاز و آذربایجان و تصرف تبریز ٩٩٣-٩٩٦)، به کوشش یونس زیرک، ترجمۀ نصرالله صالحی، تهران، ١٣٨٧ش؛
پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ١٢٨٣ق / ١٩٨٠م؛
جنابدی، میرزا بیگ، روضة الصفویة، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧٨ش؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛
فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران، ١٣٤٧ش؛
هامرپورگشتال، یوزف، دولت عثمانیه تاریخی، ترجمۀ محمدعطا، استانبول، ١٣٣٢ق؛
نیز:

Daniṣhmend, İ. H., İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٤٨-١٩٥٥;
IA;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٣;
UzunarŞılı. İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٩٥;
Yücel, Y. and A. Sevim, Türkiye tarihi, Ankara, ١٩٩١.

علی‌اکبر دیانت