این شهرستان از شمال به سیرجان، و از مشرق به جیرفت، از جنوب به بندرعباس و از مغرب به بندرعباس و سیرجان محدود است (نیساری، ٢٩٧). شهرستان بافت با ١٥٤‘٢٥ ﮐﻤ٢ مساحت (سعیدیان، ٦٥٤؛ قس : وثوقی، ١٩٨)، مشتمل بر٣ بخش مرکزی، اُزروئیه و رابُر، و ٤ شهر با نامهای بافت، بزنجان و ازروئیه و رابر و ١٤ دهستان و ٦٢١ آبادی دارای سکنه است (سرشماری عمومی... پانزده؛ سازمان تقسیمات کشوری...، ٤٢). این شهرستان در تقسیمات کشوری تا ١٣٤٦ش بخشی از شهرستان سیرجان محسوب می‌شد (وثوقی، همانجا).
شهرستان بافت در کنار رشته جبال بارز قرار دارد (فرهنگ...، ٣٢) که کوههای آن دنبالۀ ارتفاعات مرزی ایران است و از جمله لاله‌زار، هزار و گوغِر را می‌توان نام برد که سرچشمۀ شاخه‌های هلیل‌رود به شمار می‌آیند (جغرافیا...، ٢/ ٩٣٣). در این شهرستان رودخانه‌های فصلی و دائمی متعددی چون رابر، شصت پیچ، بافت، زرتشت و خیبر وجود دارد که رودخانۀ بزرگ هلیل‌رود را تشکیل می‌دهند. این رود پس از گذشتن از مرکز شهرستان جیرفت به سمت جنوب خاوری امتداد یافته، سرانجام به باتلاق جازموریان می‌ریزد (فرهنگ، ٣١-٣٢).
آب‌وهوای شهرستان بافت خشک و معتدل، و میزان بارندگی در آن اندک است(ﻧﮑ: سعیدیان، همانجا؛ فرهنگ، ٣٣). از آنجا که این شهرستان به دو منطقۀ سردسیر و گرمسیر تقسیم می‌شود، منطقۀ شمالی آن دارای آب‌وهوای معتدل کوهستانی است، مانند رابر و بافت؛ ولی منطقۀ جنوبی مانند ازروئیه دارای آب‌وهوای نیمه صحرایی است. در منطقۀ گرمسیری پنبه و مرکبات به دست می‌آید و در منطقۀ سردسیری گندم، جو و تره‌بار کشت می‌شود (جغرافیا، ٢/ ٩٣٣-٩٣٤). در اطراف این شهرستان به سبب وضعیت آب وهوایی مساعد جنگلهای بسیاری وجود دارد که جنگل خَبْر از آن جمله است. در این جنگل حیواناتی چون خرگوش، خوک وحشی، و در مناطق کوهستانی یوزپلنگ، گرگ و کل، و از پرندگان کبک، تیهو و دراج یافت می‌شوند (فرهنگ، ٣٢).
فعالیت اقتصادی این شهرستان برپایۀ کشاورزی، دامداری و قالی‌بافی استوار است (همان، ٣٣؛ جغرافیا، ٢/ ٩٣٤). صنایع دستی نیز جاجیم‌بافی و نمدمالی در میان ایلات عشایر رایج است (همانجا).
در سرشماری ١٣٧٥ش جمعیت شهرستان بافت ٩٦٧‘١٢٢ نفر بوده است که ٤٩/ ٣٤٪ در نقاط شهری، و ٣٦/ ٦٠٪ در نقاط روستایی سکنێ داشته‌اند و بقیه غیرساکن بوده‌اند (سرشماری عمومی، شانزده). زبان اهالی شهرستان بافت فارسی با گویش ویژۀ بافتی نزدیک به کرمانی است (فرهنگ، ٣٢)، اما از آنجا که این شهرستان منطقه‌ای عشایری است، بجز زبان فارسی، عشایر به زبانهای ترکی و لری نیز صحبت می‌کنند. از مهم‌ترین ایلات آن می‌توان افشار، لُر، لک، سلیمانی، آیینه‌ای، کُچمی و جبال بارزی را نام برد (جغرافیا، ٢/ ٩٣٣-٩٣٤؛ سرشمای اجتماعی...، ٣٧).

پیشینۀ تاریخی

گفته شده است که مردم این سرزمین در قدیم در جایی به نام دشت آب زندگی می‌کردند، اما در باب زمان انتقال آنها به بافت، در منابع مطلبی نیامده است (جغرافیا، ٢/ ٩٣٤). بافت از جمله شهرهایی بوده که ماکوپولو از طریق آن به کرمان مراجعت کرده است. (ﻧﮑ: سایکس، ٣٠٣). اشرف افغان نیز پس از شکست یافتن از نادر، به جهرم، لار، سیرجان و بافت رفته است (وثوقی، ٩٤-٩٥). در زمان آقامحمدخان قاجار قلعۀ رابر در شهر بافت توسط باباخان برادرزادۀ وی محاصره و تسخیر گردید (همو، ١٠٧).

شهربافت

این شهر در ◦٥٦ و ′٣٧ طول شرقی و °٢٩ و´١٤ عرض شمالی و در فاصلۀ ١٦٤ کیلومتری از مرکز استان (شهر کرمان) در زمین مسطح و همواری قرار دارد (ﻧﮑ: پاپلی، ٨٩؛ نیساری، ٢٩٨).
نخستین‌بار در سدۀ ٤ق/ ١٠م مؤلف حدودالعالم نام این شهر را بافت آورده، و دربارۀ آن چنین نوشته است: شهرکی است آبادان و با نعمت (ص ١٢٦). بافت در منابع به صورت «بافد» به عنوان شهری گرمسیر در کرمان نیز آمده است (ﻧﮑ : یاقوت، ١/ ٤٧٤؛ ابوالفدا، ٣٣٦-٣٣٧).
از کوههای که در نواحی شمالی شهر بافت دیده می‌شود، می‌توان کوه سفیدِباغ فتک و کوه قلعه‌سنگ را نان برد (فرهنگ ٣٣). رودخانۀ مشهور بافت نیز از کوه شاه سرچشمه گرفته، از میان این شهر می‌گذرد و در جنوب شرقی به هلیل‌رود می‌پیوندد. آب‌وهوای شهر بافت معتدل، و حداکثر دمای آن در تابستانها °٣٨ و حداقل آن در زمستانها °٥- است (همانجا).
شهر بافت طبق آخرین سرشماری کشور (آبان ١٣٧٥) دارای ٢٦٥‘٥ خانوار معمولی ساکن با ٥٦٨‘٢٦ نفر جمعیت بوده است. از این عده ٢٧٤‘١٣نفر مرد و بقیه زن بوده‌اند (سرشماری عمومی، چهل). مردم بافت پیرو مذهب شیعۀ دوزادۀ امامی هستند و غالباً به زبان فارسی و به لهجۀ بلوچی تکلم می‌کنند (ﻧﮑ : فرهنگ، ٣٤).
در این شهر به سبب دارا بودن زمین مساعد و شرایط جوی مطلوب، کشاورزی و دام‌پروری رواج دارد و برای تأمین آب نیزز از رودخانه و کاریز استفاده می‌شود. از محصولات عمدۀ این شهر می‌توان گندم، جو، ارزن، بادام، گردو، گلابی وانگور را نان برد. قال‌بافی نیز از صنایع مهم دستی در این شهر محسوب می‌شود (همانجا).

مآخذ

ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٤٧ش؛
جغرافیای کامل ایران، تهران، ١٣٦٦ش؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٢ش؛
سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، وزارت کشور، ١٣٧٦ش؛
سایکس، پرسی، سفرنامه، ترجمۀ حسین سعادت نوری، تهران، ١٣٦٣ش؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٧٧ش)، نتایج تفصیلی، استان کرمان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بافت، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سعیدیان، عبدالحسین، دائرةالمعارف سرزمین و مردم ایران، تهران، ١٣٦٠ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٠ش؛
ج ١٠٥؛
نیساری، سیروس، کلیات جغرافیای ایران، تهران، ١٣٥٠ش؛
وثوقی رهبری، علی‌اکبر، تاریخ سیرجان، ١٣٧٢ش؛
یاقوت، بلدان.

فریبا پات