پاراچِنار، شهری‌ از ایالت‌ سرحد در شمال‌ غربی‌ پاكستان‌. این‌ شهر در °٣٣ و ´٥٤ عرض‌ شمالی‌ و °٧٠ و ´٦ طول‌ شرقی‌ در مجاورت‌ مرز افغانستان‌ در درۀ سرسبز كُرَّم‌ در فاصلۀ ٢٨٠ كیلومتری‌ جنوب‌ غربی‌ پیشاور واقع‌ است («اطلس‌ ... »، ١٢٠, ١٣٢، فهرست‌؛ سرحدی‌، ٨١). درۀ كرم‌ به‌ دو بخش‌ علیا و سفلى تقسیم‌ می‌شود و پاراچنار مركز كرم‌ علیاست‌ (دویی‌، ٣١١؛ «فرهنگ ... »،‌ XVI / ٥٠). كرم كه‌ خود سرزمینی‌ كوهستانی‌ است‌، به‌ دره‌ای‌ وسیع‌ و گسترده‌ ختم‌ می‌شود و جلگه‌ای‌ شیب‌دار تشكیل‌ می‌دهد كه‌ پاراچنار در این‌ جلگه‌ واقع‌ است‌ (پنل‌، ٣٨؛ «فرهنگ‌»، XVI / ٤٧-٤٨). بیشتر مردم‌ پاراچنار و روستاهای‌ پیرامون‌ آن‌ پیرو مذهب‌ تشیع‌ هستند (سرحدی‌، ٨٢). بلندیهای‌ این‌ منطقه‌ پوشیده‌ از جنگل‌، و دارای‌ روستاهایی‌ خوش‌ منظر است‌ و دمای‌ آن‌ در تابستانها از °٣٧ سانتی‌گراد تجاوز نمی‌كند (همو، ٨١؛ «فرهنگ‌»، XVI / ٤٨).
برخی‌ علت‌ نام‌گذاری‌ این‌ شهر را به‌ سبب‌ فراوانی‌ درختان‌ چنار در این‌ منطقه‌، و برخی‌ دیگر نام‌ آن‌ را برگرفته‌ از نام‌ قبیلۀ «پارا» دانسته‌اند ( اردو...، ٥ / ٣٤٨؛ سرحدی‌، ٨٠)، اما به‌ نظر می‌رسد قول‌ نخست‌ مقرون‌ به‌ صحت‌ باشد.
در بررسی‌ پیشینۀ تاریخی‌ این‌ شهر به‌ ناچار باید به‌ تاریخ‌ ناحیۀ كرم‌ نیز پرداخت‌. گذرگاههای‌ درۀ كرم‌ یكی‌ از آسان‌گذارترین‌ راههایی‌ بوده‌ است‌ كه‌ اقوام‌ آریایی‌ در ٤٠٠٠-٢٠٠٠ق‌م‌ در مهاجرت‌ بزرگ‌ خود به‌ هند ازآن‌ گذر می‌كرده‌اند. به ‌گفتۀ راهبان‌ بودایی ‌چینی‌ كه‌ درسده‌های‌ ٥-٧م‌ از ناحیۀ كرم‌ علیا دیدار كرده‌اند، اهالی‌ این‌ منطقه‌ پیرو آیین‌ بودایی‌ بوده‌اند («تاریخ‌ ... »).
این‌ منطقه‌ در دورۀ اسلامی‌، نخست‌ تحت‌ استیلای‌ غزنویان‌ و سپس‌ غوریان‌ درآمد؛ سرانجام‌ ضمیمۀ امپراتوری‌ مغولان‌ هند شد و به‌ یكی‌ از مهم‌ترین‌ پایگاههای‌ آنان‌ بدل‌ گشت‌. با رو به‌ ضعف‌ نهادن‌ حاكمیت‌ مغولان‌،این‌سرزمین‌ بخشی‌از قلمرو حكام‌ افغانی‌تبار شد.در ١١٥١ق‌ / ١٧٣٨م‌ نادرشاه‌ افشار در مسیر خود به‌ هند این‌ منطقه‌ را به‌ تصرف‌ درآورد («درّه‌...»؛ «فرهنگ‌»، XVI / ٤٩؛ «تاریخ‌»؛ بریتانیكا، ماكرو، XIII / ٢٥٦).
در ١٢٧٢ق‌ / ١٨٥٦م‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ وارد آنجا شدند و آن‌ را به‌ تصرف‌ خود درآوردند، اما درگیریها میان‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ و طوایف‌ افغان‌ درآنجا ادامه ‌داشت‌، تا آنكه‌ در ١٣٠٩ ق‌ به ‌درخواست‌ اقوام‌ شیعه‌ مذهب «توری‌» ساكن‌ در محل‌، حاكمیت‌ منطقه‌ به‌ دست‌ انگلیسیها افتاد («فرهنگ‌»، XVI / ٥٠) و سرانجام‌ پاراچنار در ١٣١٠ق‌ / ١٨٩٢م‌ به‌ قلمرو حكومت‌ هند بریتانیا افزوده‌ شد ( اردو، نیز دویی‌، همانجاها). پس‌ از تجزیۀ هند در ١٣٢٦ش‌ / ١٩٤٧م‌ و تأسیس‌ كشور پاكستان‌، پاراچنار ضمیمۀ پاكستان‌ شد
( بریتانیكا، میكرو، V / ٩٥٠).
پاراچنار به‌ سبب‌ مجاورت‌ با مرزهای‌ افغانستان‌ به‌ هنگام‌ اشغال‌ این‌ كشور توسط ارتش‌ شوروی‌، یكی‌ از مراكز نفوذ مجاهدین‌ افغانی‌ به‌ خاك‌ افغانستان‌ بود. از وقایع‌ این‌ شهر در دهه‌های‌ اخیر درگیریهای‌ خونین‌ میان‌ سنیان‌ و شیعیان‌ شهر بوده‌ است‌. در ١٣٦٤ش‌ / ١٩٨٥م‌ ژنرال‌ ضیاءالحق‌، رئیس‌جمهور وقت‌ پاكستان‌ فرمان‌ بیرون‌ راندن‌ شیعیان‌ را از شهرِ تقسیم‌ شدۀ پاراچنار صادر كرد. عاملان‌ این‌ امر مجاهدین‌ سنی‌ مذهب‌ افغانی‌ بودند كه‌ با سنیان‌ محلی‌ ارتباط داشتند («اخبار ... »). پس‌ از سرنگونی‌ حكومت‌ طالبان‌ در افغانستان‌، اعضای‌ القاعده‌ و طالبان‌ از افغانستان‌ به‌ كشورهای‌ هم‌جوار از جمله‌ پاكستان‌ فرار كردند و شهر پاراچنار یكی‌ از پناهگاههای‌ آنان‌ شد. در خرداد ١٣٨١ / ژوئن‌ ٢٠٠٢ شماری‌ از نیروهای‌ پاكستانی‌ و آمریكایی‌ وارد شهر شدند و عملیاتی‌ را برضد نیروهای‌ القاعده‌ و طالبان‌ آغاز كردند.

مآخذ

اردو دائرة معارف‌ اسلامیه‌، لاهور، ١٣٩٠ق‌ / ١٩٧١م‌؛ سرحدی‌، عمرعامر، «در درۀ پاره‌ چنار»، پاكستان‌، كراچی‌؛ نیز:

«Brief History of Kurram Agency», www.kurramvalley. ٨k.com / cgi-bin / framed / ٢٨٤٨ / history١.html;
Britannica, ١٩٧٨;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
Douie, J., The Panjab, North-West Frontier Province and Kashmir, Lahore, ١٩١٦;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٢;
«The Kurram Valley and the Mughals», www. Kurramvalley, ٨k.com / cgi-bin / framed / ٢٨٤٨ / history٢.html;
Pennell, A. M., Pennell of the Afghan Frontier, Lahore, ١٩٧٨;
«Shia News», www. shianews.com / hi / articles / politics / ٠٠٠٠١١٦.php.

غلامرضا استیفاء