بَوازیج، یا بوازیج المَلِك، شهری كهن در ساحل راست رود زاب كوچك (اصغر، اسفل)، در نزدیكی ملتقای آن با دجله. این شهر میان تكریت و اربل واقع بوده (ادریسی، ٢ / ٦٥٨؛ یاقوت، المشترك،٦٧)، و از نواحی موصل به شمار می‌آمده است (ابوعبید،٤٩٧؛ یاقوت، بلدان، ١ / ٧٥٠). برخلاف جغرافی‌نویسان متقدم (مثلاً نک‌ : ابن حوقل، ١ / ٢٢٥)، ادریسی بوازیج را جزو ناحیۀ جزیره در شمال عراق دانسته است (همانجا).
بوازیج از نام سریانی بیت وازیق (باجگاه) گرفته شده، ودر زمان ساسانیان گویا خنیاشاپور نیز خوانده می‌شده است (EI٢؛ نیز نک‌ : ابن‌خردادبه، ٩٤). این شهر را بوازیج الملك نیز خوانده‌اند تا از مكان دیگری موسوم به بوازیج الانبار بازشناخته شود (یاقوت، همانجا، نیز المشترك، ٦٨). بوازیج الملك در روزگار عمر، توسط هاشم بن عتبة ابن ابی وقاص، معروف به مرقال گشوده شد (بلاذری، ٣٧٠).
در سده‌های ٣ و ٤ق / ٩ و١٠م بوازیج همچون دیگر نواحی و شهر های جزیره از مراكز فعالیت خوارج بود (همدانی، ٢٤٧؛ مسعودی، ٣ / ١٠٠؛ ابن‌ندیم، ٢٩٥). به گفتۀ ابن‌حوقل بوازیج مسكن قومی ‌از خوارج و پناهگاه دزدان بود و مردم آنجا به كارهای ناپسند و خرید و فروش اموالی كه برخی قبایل مانند بنی شیبان از راهزنی به چنگ می‌آوردند، مشغول بوده‌اند (همانجا). در زمان خلیفه منتصر (حك‌ ٢٤٧- ٢٤٨ق / ٨٦١-٨٦٢م)، ابوالعمود شاری در بوازیج، موصل و یمن شورش كرد و كارش بالا گرفت و خوارج كرد و عرب به او پیوستند، اما در یكی از نبردهایش با سپاهیان خلیفه به اسارت درآمد (مسعودی، ٤ / ٥٣). در ٢٥٢ق / ٨٦٦م مُساوربن عبدالحمید شاری بجلی موصلی در بوازیج سر به شورش برداشت. در ٢٥٨ق / ٨٧٢م مسرور بلخی، فرمانده سپاه خلیفه، در نبردی گروهی از یاران او را به اسارت گرفت. مساور شاری در ٢٦٣ق در حالی كه از بوازیج برای مصاف با لشكریان خلیفه حركت كرده بود، درگذشت (طبری، ٩ / ٥٠١، ٥٣٢؛ ابن اثیر، الكامل، ٧ / ١٧٤-١٧٥، ٢٥٧، ٣٠٩).
در سالهای ٣١٧ و ٣١٨ق / ٩٢٩ و ٩٣٠م نیز شورشهایی در بوازیج به رهبری سركردگان خوارج، محمدبن صالح و صالح بن محمود بجیلی درگرفت كه امیر موصل، ابوالسرایا نصر بن حمدان این شورشها را فرو نشاند (همان، ٨ / ٢١٤، ٢٢٠-٢٢١). در ٤٤٥ق / ١٠٥٣م، بساسیری (ه‌ م) بر ضد راهزنان كرد و عرب كه در شهرهای شمالی عراق دست به فساد گشوده بودند، لشكر كشید و آنان را در بوازیج سركوب كرد. وی در شوال ٤٤٨ نیز تا موصل پیش رفت و در آنجا به نام فاطمیان خطبه خواند، اما در اوایل سال بعد طغرل سلجوقی در لشكركشی خود بوازیج را پس از توقفی كوتاه پشت سر نهاد و موصل را گرفت. جانشین او الب ارسلان در ٤٥٨ق / ١٠٦٦م بوازیج را با شهرها و نواحی دیگر به حاكم موصل، شرف‌الدوله مسلم بن قریش به اقطاع داد (همان، ٩ / ٥٩٦، ٦٢٥- ٦٢٨، ١٠ / ٥٠-٥١).
چندی پس از برافتادن سلطۀ بنی عقیل در موصل و جزیره و دیار بكر، سلطان محمد سلجوقی این نواحی را در ٥٠٠ق به اتابك چاوُلی واگذاشت. وی در مسیر خود بوازیج را تصرف كرد و به رغم سوگند خود ٤ روز در این شهر به غارت پرداخت (همان، ١٠ / ٤٢٢-٤٢٣). سلطان محمود سلجوقی در ٥٢١ق / ١١٢٧م اتابك عمادالدین زنگی را به جای اتابك چاولی به حكومت موصل گماشت. او بر سر راه خود به موصل، نخست وارد بوازیج شد و آنجا را پایگاه نیروهای خود در نبرد احتمالی با اتابك چاولی ساخت (همو، التاریخ ...، ٣٤-٣٥).
صلاح‌الدین ایوبی (حك‌ ٥٦٤-٥٨٩ق / ١١٦٩-١١٩٣م) در ٥٨٢ق، بوازیج و شهرزور را موقتاً از دست زنگیان خارج ساخت (حموی، گ ٩١ الف، ٩٢ الف). در ٦٢٢ق / ١٢٢٥م سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه در دقوقا دست به كشتار گشود. مردم از بیم آنکـه وقایع دقوقا در بوازیج تكرار شود، شهر را به شحنۀ او تسلیم كردند و به پرداخت مالیات تن دادند (ابن‌واصل، ٤ / ١٤٥). بوازیج كه در اوایل سدۀ ٤ق / ١٠م به همراه تكریت و طیرهان و سِنّ، ٩٠٠ هزار درهم مالیات داشت (قدامه، ٢٥٠، قس: ٢٤٥، كه ٧٠٠ میلیون درهم آورده است)، در سدۀ ٨ق / ١٤م شهری كوچك با مالیاتی بالغ بر ١٤ هزار دینار بود (حمدالله، ١٠٣).
از دانشمندانی كه به بوازیج منسوبند، ابوالفرج منصوربن حسن بن علی بوازیجی (د پس از ٥٠١ق) فقیه و محدث و قاضی بوازیج (سمعانی،١ / ٤٠٦)، و ابوالسكر حمادبن یحیی بوازیجی (سدۀ ٦ق) محدث (اربلی، ١ / ٢٥٣) را می‌توان نام برد. بوازیج در سدۀ ٦ق خاستگاه شماری از بزرگان صوفیه نیز بود كه در آنجا زاویه‌هایی داشتند؛ از آن جمله شیخی به نام مكی بود (ابن‌خلكان، ١ / ٣٨). ابوعبدالله محمدبن ابراهیم بستی (د ٥٨٤ق) صوفی صاحب كرامات، در زمان حكومت ارسلان بن كرباوی در بوازیج به آنجا رفت و مجلس وعظ داشت (اربلی، ١ / ١١٢-١١٣) و ابوالسكر حمادبن محمد بن جسّاس بوازیجی (د پس از ٥٩٦ق)، شیخ زاهد و مورد توجه و علاقۀ مردم و امرا، نیز در این شهر زاویه ای داشت (همو، ١ / ٢٥٣).
بوازیج مسكن برخی از مسیحیان نیز بوده، و اسقفی یعقوبی یا نسطوری گاه در آنجا اقامت داشته است (EI٢).

مآخذ

ابن اثیر، علی، التاریخ الباهر، به كوشش عبدالقادر احمد طلیمات، قاهره، دارالكتب الحدیثه؛
همو، الكامل؛
ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به كوشش كرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛
ابن خردادبه، المسالك والممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق / ١٨٨٩م؛
ابن خلكان، وفیات؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابن واصل، محمد، مفرج الكروب، به كوشش حسنین محمد ربیع، قاهره، ١٩٧٢م؛
ابوعبید بكری، عبدالله، المسالك والممالك، به كوشش وان لون و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛
ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، قاهره، مكتبة الثقافة الدینیه؛
اربلی، مبارك، تاریخ اربل، به كوشش سامی‌خماس صقار، بغداد، ١٩٨٠م؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به كوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق / ١٩١٣م؛
حموی، محمد، التاریخ المنصوری، چ تصویری، به كوشش پ. گریازنویچ، مسكو، ١٩٦٣م؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، به كوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
طبری، تاریخ؛
قدامة بن جعفر، «الخراج»، همراه المسالك و الممالك ابن خردادبه، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، به كوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
همدانی، حسن، صفة جزیرة العرب، به كوشش محمد بن علی اكوع، صنعا، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
یاقوت، بلدان؛
همو، المشترك، به كوشش ووستنفلد، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
نیز:. EI^٢

محمدرضا ناجی