آقْچه، شهرکی تجاری و مرکز بخشداریی به همین نام از استان جوزجان در شمال افغانستان، با °٦٦ و ´٩ و ´´٤٨ طول شرقی و °٣٦ و ´٥ و ´´٤٠ عرض شمالی. جمعیت بخشداری آقچه بر طبق آمار ١٣٥٨ش / ١٩٧٩م، ٠٠٠’٦٢ نفر است که از ترکمنها، ازبکها، تاجیکها و مردمانی از نژادهای دیگر تشکیل می‌شود و به زبانهای فارسی، ترکی و حتی عربی مُفّرس ــ در روستای سلطان آرِغ ــ سخن می‌گویند. این بخشداری علاوه بر شهر و روستاهای تابعۀ آقچه، شامل دهستانهای فیض‌آبادِ مِنْگَجِک و مردیان نیز می‌شود. بخشداری خانقاه نیز که در مجاورت آن قرار دارد سابقاً جزو دهستانهای آقچه بوده است.
نام آقچه در آثار موجود، اول‌بار در سدۀ ١١ق / ١٧م آمده است. در این منابع آن را شهرکی مستحکم و دارای دژی نظامی معرفی کرده‌اند. این شهر که یکی از خان‌نشینهای امارت بخارا بود در سدۀ ١٣ق / ١٩م به تصرف امیردوست محمدخان درآمد و در اواخر همین سده بر اثر اغتشاش و درگیریهای نظامی به‌ویژه تهاجم محمداسحاق‌خان در ربیع‌الثانی ١٢٨٦ق / ١٨٦٩م و قحطی پس از آن، متحمل خساراتی شد. از این پس شهر روی به ویرانی نهاد چنان که در ١٣٠٣ق / ١٨٨٦م تقریباً خالی از سکنه گردید و در ١٣٢٥ق / ١٩٠٧م شمار منازل مسکونی در شهر و روستاهای مجاور از ٣٠٠ تجاوز نمی‌کرد.
آقچه در بین سالهای ١٣٣٥ق / ١٩١٦م و ١٣٥٥ق / ١٩٣٦م با ورود پناهندگان ازبک و ترکمن از آسیای مرکزی رو به آبادی نهاد. در ١٣٥٥ش / ١٩٧٦م شهری جدید در جنوب نهر آقچه (که از بَلخاب کشیده شده) ساخته شد و اکنون تأسیسات اقتصادی و رفاهی آن در مسیر جادۀ کاروان‌رو قرار دارد و محل دیدار کشاورزان و دامداران اطراف است. محصولات آقچه انواع غله و میوه است و قالی ترکمنی و پوست قراکُل آن شهرت دارد و از لحاظ پرورش اسب و گوسفند به‌ویژه گوسفند قراکُل معروف است. بافت قالی و اَلَچه (نوعی جاجیم) و پتو که اغلب کار زنان است، صنایع محلی آقچه را تشکیل می‌دهد و باعث جلب جهانگردان شده است. شمار دکانهای آقچه که در یک سدۀ پیش در اطراف دژ قرار داشت و بیش از ١٢٠ باب نبود در ١٣٥٦ش / ١٩٧٧م از ٠٠٠’١ باب تجاوز می‌کرد. این شهر دارای مسجدجامع بزرگ و امکانات رفاهی است.

مآخذ

آریانا؛ اردو دایرةالمعارف اسلامیه، (ذیل جوزجان)؛ ایرانیکا؛ نیز:

Duprée, Louis, Afghanistan, Princeton University, New Jersey, ١٩٧٣, PP. ٣٥, ٦٦; Cans-Puedin, Erwin, Orientteppiche es ١٩ und fruken ٢٠ jahrhunderts, ١٩٧٦, P. ٣٩٨.

محمدآصف فکرت