جَغْبوب، واحه و شهری کوچک در شمال شرقی لیبی در حدود مرزهای آن کشور با مصر. نام آن را جَرَبوب و جِیَرَبوب هم نوشته‌اند. جغبوب بر سر راه کهن و مهمی است که از درۀ نیل تا طرابلس امتداد یافته، و در گذشته محل عبور کاروانهای بازرگانی و حجاج بوده است (نک‌ : حشائشی، ٨٧، ١٠٤؛ بریتانیکا؛ رایت، ٨٥؛ رکلو، XI / ٢, ١٤؛ مارتل، ٤٧).
جغبوب شهرت خود را مدیون طریقت سنوسیه است که در ١٢٧٢ق / ١٨٥٦م بنیان‌گذار آن یعنی محمد بن علی سنوسی همراه به همراه خانواده، پیروان و خدمتگزاران خود از قاهره به این مکان آمد و زاویۀ اصلی طریقت سنوسیه را در آنجا بنا نهاد (رکلو، همانجا؛ «کتاب ... »، ١٢٤؛ EI٢).
با انتقال مرکز طریقت سنوسیه به جغبوب جمعیت آن به‌تدریج رو به افزایش گذاشت (خدوری، ٨) و وضع بازرگانی به‌سبب برقراری امنیت در راهها و ایجاد روابط بازرگانی با ودای، برنو، چاد و سودان رونق گرفت (نک‌ : حشائشی، ١٦٨-١٦٩). افزون بر این، جغبوب به مرکزی برای نشر علوم اسلامی بدل شد و دانشمندان بسیاری در زاویۀ آن که دارای کتابخانه‌ای غنی بود، به تدریس تفسیر قرآن و مباحث فلسفی و علمی جدید می‌پرداختند و طالبان علم بدان سو رو می‌نهادند. با رونق گرفتن جغبوب، مسجدی عظیم و بناهایی شکوهمند در آنجا برپا گردید. رکلو که در اواخر سدۀ ١٣ق / ١٩م از آنجا دیدار کرده، در توصیف آن بناها نوشته است که نمای این بناهای باشکوه در آبهای دریاچه‌ای که در نزدیکی آن واقع بوده، چشم‌اندازی زیبا و شکوهمند داشته است (نک‌ : XI / ١٤؛ حشائشی، ٨٧).
در ١٣١٤ق / ١٨٩٦م با عزیمت محمد المهدی، پسر بنیان‌گذار طریقت سنوسیه به کُفره و انتقال مرکز آن به آنجا، جغبوب رو به انحطاط نهاد؛ با این حال، مرکز علمی آن همچنان پس از الازهر مقام دوم را در افریقا داشت (رایت، همانجا).
ایتالیاییها که در آن زمان لیبی را در تصرف خود داشتند، از گسترش جنبش سنوسیها بیمناک، و درصدد سرکوب آن بودند و از اوایل سدۀ ١٤ق / ٢٠م قصد تصرف جغبوب را داشتند، اما به سبب آنکه این ناحیه در آن زمان بخشی از خاک مصر به شمار می‌رفت، به این هدف خود دست نیافتند؛ تا آنکه پس از کنفرانس صلح ١٩١٩م، ایتالیا با پیگیریهای خود موفق شد در ١٩٢١م / ١٣٠٠ش آنجا را اسماً ضمیمۀ مستعمرات خود کند. ایتالیا از ١٩٢٤م / ١٣٠٣ش آمادۀ از میان برداشتن سنوسیها شد و در ١٩٢٦م / ١٣٠٥ش جغبوب را رسماً به تصرف درآورد (بروشین، ٢٢٩-٢٣٠). این شهر تا شکست ایتالیا در جنگ جهانی دوم، در تصرف آنها بود. در ١٩٤١م / ١٣٢٠ش نیروهای انگلیسی جغبوب را تصرف و آن را ضمیمۀ سیرنائیک کردند (EI٢؛ عفیفی، ١٨٩-١٩٠).

مآخذ

بروشین، ن. ا.، تاریخ لیبیا، ترجمۀ عماد حاتم، بیروت، ٢٠٠١م؛
حشائشی، محمد، الرحلة الصحراویة، تونس، ١٩٨٨م؛
عفیفی، عبدالحکیم، موسوعة ١٠٠٠ مدینة اسلامیة، بیروت، ١٤٢١ق / ٢٠٠٠م؛
نیز:

Area Handbook for Libya, Washington, ١٩٦٩;
Britannica, ١٩٨٩;
EI٢;
Khadduri, M., Modern Libya, Baltimore, ١٩٦٣;
Martel, A., La Libye ١٨٣٥-١٩٩٠, Paris, ١٩٩١;
Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٤;
Wright, J., Libya, Chad and the Central Sahara, London, ١٩٨٩.

پرویز امین