اَحْمَدْآباد، یكی از بخشهای ششگانۀ شهرستان مشهد (استان خراسان). این بخش از شمال به بخشهای مركزی و طرقبه، از خاور به بخش رضویه، از جنوب به بخشهای فریمان و كدكن (شهرستان تربت حیدریه) و از باختر بخش زبرخان (شهرستان نیشابور) محدود است. احمدآباد شامل ٣ دهستان پایین ولایت (اخیراً از احمدآبـاد منفك و جـزو بخش رضویـه شده است، نك‌ : دنبالۀ مقاله)، سرجام و پیوه‌ژَن، و مركز آن آبادی سنگ بست است (سرشماری ١٣٦٥، ١٥؛ فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ ش، ١٣-١٦، نقشه).
بخش احمدآباد ازلحاظ طبیعی عمدتاً جلگه‌ای است و تنها منتهی‌الیه خاوری رشته كوه بینالود در قسمت باختری آن قرار دارد. كوه لیلا جوق با بیش از ٣ هزار متر ارتفاع، از بلندیهای مهم آن است. در این بخش معادن سیلیس (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، ١٧؛ جغرافیایی كامل ... ، ١ / ٦٣٦)، گچ و آهك، نمك، شن و ماسه، زغال سنگ، مس و آهن وجود دارد (فرهنگ اقتصادی ... ، «٨ / ٣٨٩»).
آب‌و‌هوای احمدآباد در قسمت جلگه، خشك (با تابستانهای گرم و زمستانهای سرد) و در مرتفعات، معتدل است. از سمت خواف با خرز بادهای شدیدی در این بخش جریان می‌یابد. تنها رودخانۀ مهم آن، كشف رود است كه در قسمتی از نواحی شمال باختری و مركزی آن جریان دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٧- ١٨؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، ٩ / ٩) و قسمتی از زمینهای این بخش را مشروب می‌کند ( جغرافیای كامل، همانجا).
پوشش گیاهی این بخش بیشتر از گیاهان و درختچه‌های بیابانی است كه گاهی كاربرد دارویی و صنعتی (انغوزه و كتیرا) دارند، مانند شاه‌تره، گاوزبان، ختمی و روناس. گز و پستۀ كوهی نیز در این بخش دیده می‌شود. از جانوران آنجا روباه، شغال، گرگ، خرگوش و كفتار، و از پرندگان، كبك، سینه سیاه، قرقاول و تیهو را می‌توان نام برد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٨).
در ١٣٥٥ ش بخش احمدآباد ١٠١‘٥٧ نفر (٠٢١‘ ١٣ خانوار) جمعیت داشت (سرشماری ١٣٥٥، «ش»). جمعیت این بخش در ١٣٦٥ ش به ٩٦١‘٧٥ نفر (٠٤٩‘١٥ خانوار) رسید كه از آن میان ٣٤٣‘٣٨ نفر (٥ / ٥٠٪) مرد و ٦١٨‘٣٧ نفر (٥ / ٤٩٪) زن بودند. از میان دهستانهای سه‌گانۀ این بخش، دهستان پایین ولایت بیشترین سهم (٩ / ٥٤٪) از كل جمعیت بخش را به خود اختصاص داده است (سرشماری ١٣٦٥، همانجا). از جمعیت ٦ ساله و بیشتر بخش احمدآباد كه بالغ بر ١٦٤‘٥٨ نفر بوده است، ٢٨٥‘٢٩ نفر (٣ / ٥٠٪) باسواد بودند كه در این میان، نسبت زنان ٢ / ٤١٪ و مردان ٨ / ٥٨٪ است. همچنین جمعیت شاغل در این بخش ٢٣٩‘١٨ نفر سرشماری شده‌اند (فرهنگ روستایی، ٩٣).
احمدآباد از آبادیهای كوچك و كم‌جمعیت تشكیل شده است؛ این بخش در ١٣٦٥ ش، ٢٤٥ آبادی دارای سكنه داشت. كه از آن میان ١٦١ آبادی (٧ / ٦٥٪ از كل آبادیها) جمعیتی كمتر از ٥٠ خانوار و تنها ١٥ آبادی (١ / ٦٪) بیش از ٢٠٠ خانوار جمعیت داشته است (فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ ش، ٥). نیز در ١٣٦٧ ش، ٢٣٨ آبادی این بخش دارای خانوار بهره‌بردار كشاورزی بوده كه ١٦٣ آبادی (٥ / ٦٨٪) آن دارای كمتر از ٥٠ خانوار و تنها ٥ آبادی (١ / ٢٪) دارای بیش از ٢٠٠ خانوار بهره‌بردار بوده است (فرهنگ آبادیها، كشاورزی، چهارده).
احمدآباد، بزرگ‌ترین بخش شهرستان مشهد و فاقد نقطۀ شهری است (فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ ش، ١٣، نقشه) و علاوه بر آن، تنها ٧ / ١٥٪ از كل جمعیت روستایی این شهرستان را در خود جای داده است (سرشمای ١٣٦٥، ١٥). زبان مردم این بخش، فارسی با گویش خراسانی و در برخی نواحی، بلوچی است و از نظر مذهبی، شیعۀ ١٢ امامی و سنی (حنفی) هستند (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).
اقتصاد احمدآباد بیشتر بر زراعت، باغداری، دامداری و نیز قالی‌بافی استوار است ( فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ ش، ٣٠؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا)؛ علاوه بر این، پرداختن به كارگری ساده نیز از منابع درآمد مردم آبادیهای این بخش به شمار می‌رود (فرهنگ اقتصادی، «٣ / ٣٨٩»).
سطح كل زمینهای زراعی احمدآباد ٠٢٩‘٣٥ هكتارآبی و ٧٦٩‘١٦٧ هكتار دیمی است (همان، «٧ / ٣٨٩»). فعالیت زراعی در این بخش بیشتر مبتنی بر بهره‌گیری از منابع آب زیرزمینی است. در ١٣٦٧ ش، ٤٠٨ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق، ٢١٥ رشته قنات و ٢٩٠ چشمۀ دائمی و فصلی در این بخش مورد استفاده بوده است. در برخی آبادیها از آب رودخانه نیز استفاده می‌شود ( فرهنگ آبادیها، كشاورزی، بیست و شش ـ بیست و هفت). مهم‌ترین محصولات كشاورزی بخش احمدآباد، چغندر قند و غلات است كه غلات بیشتر در دامنۀ كوهها به صورت دیم كشت می‌شود (جغرافیای كامل، ١ / ٦٣٦). سطح زیر كشت گندم‌آبی ٢٣٩‘٧ هكتار، گندم دیمی ٩٠٢‘١٠١ هكتار، چغندر قند ١٠٥‘٥ هكتار، حبوبات آبی و دیمی ١٦٣‘١ هكتار و نیز مقادیری نباتات علوفه‌ای، سیب زمینی و دانه‌های روغنی است.
محصولات سردرختی احمدآباد، سیب، انگور و بادام است ( فرهنگ اقتصادی، «٣ / ٣٨٩-٤ / ٣٨٩»). همچنین گوسفند موغانی، گاو بومی و شماری شتر در این بخش پرورش داده می‌شود. در احمدآباد ٥٠٩‘٤٣٩ رأس گوسفند و بز و ٧٨٧‘٢١ رأس گاو و گوساله و ٠٨٢‘١ شتر وجود دارد ( فرهنگ روستایی، ١٧٠). فرآورده‌های دامی این بخش به سایر نقاط صادر می‌شود، ازجمله شیر گاو آنجا به كارخانۀ شیر پاستوریزۀ مشهد فروخته می‌شود ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٨).
قالی و گلیم نیز در احمدآباد بافته می‌شود. در ١٣٦٠ ش در این بخش، ١٦٩ كارگاه قالی‌بافی و ١٥ كارگاه گلیم‌بافی فعال بود ( فرهنگ اقتصادی، «٨ / ٣٨٩»). قالی و قالیچه‌ها در طرحهای مشهدی و تركمنی است و از اقلام صادراتی این بخش به شمار می‌آید ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، نیز فرهنگ روستایی، همانجاها).
مهم‌ترین آثار تاریخی احمدآباد، مقبره و منارۀ ارسلان جاذب واقع در ٣٥ كیلومتری جنوب شهر مشهد است كه به سبب نزدیكی به سنگ بست (مركز بخش) به نام رباط سنگ بست مشهور است. ارسلان جاذب در حدود سال ٤١٨ ق از سوی سلطان محمود غزنوی به حكومت طوس و نواحی آن منصوب شد (امام، ٢٣٨). در این بخش ١٢ امام‌زاده وجود دارد ( فرهنگ روستایی، ٢٦٦). پیش از این، آسیاهای بادی به جای آسیاهای آبی در احمدآباد مورد استفاده بوده است (فرهنگ جغرافیایی ایران، ٩ / ٩).
در ١٣٦٥ ش، بخش احمدآباد دارای ٨ مركز بهداشتی ـ درمانی، ١٠ داروخانه، ١٥ پزشك، ٣٩ دامپزشك و تكنیسین دامپزشكی و ٢٨ بهیار و مامای روستایی بوده است. علاوه بر این، ١٧٩ دبستان، ٢٣ مدرسۀ راهنمایی و ٥ دبیرستان در آنجا دایر بود ( فرهنگ روستایی، ١٩٤، ٢١٨). بخش احمدآباد دارای ٤ بانك، ١٢٣ آسیا و ٥ تعمیرگاه ماشین آلات كشاورزی است (همان، ٣٣٨).
برابر تقسیمات كشوری اخیر چنانچه گفته شد، دهستان پایین ولایت با ١٢٤ آبادی داریا سكنه و ٧٠٠‘٤١ نفر جمعیت (٩٧٢‘٧ خانوار، ١٣٦٥ ش) از بخش احمدآباد منفك و جزء بخش رضویه به شمار آمده است ( آمارنامه، ٢، ٣٦). ازاین‌رو بخش احمدآباد یكی از بخشهای ششگانۀ شهرستان مشهد شده كه تنها از دو دهستان سرجام و پیوه ژن تشكیل شده است (همان، ١، ٢). مركز جدید بخش احمدآباد، آبادی احمدآباد است كه پیش از این به احمدآباد سرجام مشهور بود ( فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا). جمعیت این آبادی در ١٣٥٥ ش، برابر ٣٣٨ نفر (٧٧ خانوار) بود ( فرهنگ آبادیها، ١٣٥٥ ش، ٢٧٣) كه در ١٣٦٥ ش به ٤٠٤ نفر (٧٥ خانوار) رسید ( فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ ش، ٣٨).

مآخذ

آمارنامۀ استان خراسان، ١٣٧٠ ش؛
سازمان برنامه و بودجۀ استان خراسان، ١٣٧٢ ش؛
امام، محمدكاظم، مشهد طوس، یك فصل از تاریخ و جغرافیای تاریخی خراسان، مشهد، ١٣٤٨ ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٥٥ ش)، شهرستان مشهد، تهران، ١٣٥٨ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان مشهد، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٥٥ ش)، استان خراسان، تهران، ١٣٦١ ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٦٥ ش)، شهرستان مشهد، تهران، ١٣٦٨ ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور، سرشماری عمومی كشاورزی (١٣٦٧ ش)، استان خراسان، تهران، ١٣٧٠ ش، ج ١؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، استان خراسان، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور جمهوری اسلامی ایران (مشهد)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٦٨ ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان نهم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٩ ش؛
فرهنگ روستایی (١٣٦٥ ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ ش.

عباس سعیدی