اَفامیه، شهری باستانی در غرب سوریه كه به فرمان سلوكوس نیكاتور (فاتح)، بنیادگذار سلسلۀ سلوكی (حك‌ ٣١٢-٢٨٠ ق‌م) و به نام همسر ایرانی او اَپَما در ساحل راست رود اُرُنتِس (نهرالعاصی)، میان حمص و انطاكیه، به صورت دژی مستحكم ساخته شده بود (مایر، ٤٧؛ نك‌ : اشپیگل، III / ٢٥؛ قس: استرابن، كتاب XII، ٨:١٥).این شهر كه تا تسلط اعراب بر سوریه، اپمئیه نامیده می‌شد، در آثار جغرافی‌نگاران اسلامی به صورت فامیه و افامیه (مسعودی، مروج ... ، ٢٩١، التنبیه ... ، ٤٨؛ بلعمی، ٢ / ١٠٤٠؛ ابن حوقل، ١ / ١٦٦؛ یاقوت، ١ / ١٧١، ٣٢٣؛ قس: استرابن، همانجا) آمده است.
افامیه در گذرگاه اصلی فرات، در نزدیكی زُگما، با پایگاه نظامی بزرگی كه برای آموزشهای جنگی و فرماندهی نظامی داشت، مركز قدرت سلوكیه بود. سلوكوس در این شهر ٥٠٠ فیل، ٣٠ هزار مادیان و ٣٠٠ اسب نر نگهداری می‌كرد (همو، كتاب، XVI، ٢:١٠؛ مایر، ٣٠). بنا بر كتیبه‌ای موثق، افامیه در زمان شكوفایی خود ١١٧ هزار نفر جمعیت داشته است ( پاولی، I(٢) / ٢٦٦٣-٢٦٦٤) كه این رقم، احتمالاً شامل آبادیهای همسایه نیز می‌شده است (دربارۀ موقعیت جغرافیایی، استحكامات و محصولات افامیه، نك‌ : استرابن، همانجا؛ آمیانوس، كتاب XXIV، ٣:١٢).
به گزارش استرابن (كتاب، XII، ١٨:٨)، افامیه بر اثر زلزله‌های مكرر ویران شد و مهرداد (ظاهراً مهرداد ششم پُنتی، ١٢١-٦٣ ق‌م) به هنگام لشكركشی به افامیه چون شهر را ویران دید، ١٠٠ تالان برای بازسازی شهر پرداخت. تاسیتوس (كتاب XII، بند ٥٨) نیز به وقوع زلزلۀ بزرگی اشاره كرده، اضافه می‌كند كه به درخواست نرون امپراتور روم مردم افامیه به مدت ٥ سال از پرداخت خراج معاف شده‌اند.
ساسانیان در جنگهای خود با رومیان چند بار به افامیه حمله كرده، و شهررا به تصرف خود درآورده‌اند. بار نخست خسرو انوشیروان (٥٣١- ٥٧٩ م) در ٥٤٠ م پس از تصرف افامیه و به دست آوردن غنایم بسیار آنجا را ترك كرد (پروكوپیوس، كتاب II، فصل ١١). انوشیروان بار دیگر در ٥٧٣ م در جنگی كه با رومیان داشت، افامیه را ویران كرد و به آتش كشید (اشپیگل، III / ٤٥٦-٤٥٧). ظاهراً اشارۀ یعقوبی (١ / ١٦٤-١٦٥) و طبری (٢ / ١٤٩) به ویران شدن افامیه به فرمان انوشیروان مربوط به این حمله است. حملۀ مهم دیگر به افامیه در زمان خسرو پرویز (٥٩٠- ٦٢٨ م) روی داد. در این حمله افامیه در آتش سوخت و به كلی ویران شد ( پاولی، ١(٢) / ٢٦٦٤).
به رغم این ویرانی، پس از سلطۀ عربها بر سوریه، قرنها نام افامیه در سرزمینهای مرزی جهان اسلام و روم، نامی شناخته شده بود. در ٥٠٠ ق / ١١٠٧ م، با افول قدرت سلجوقیان، اسماعیلیان الموت كه افامیه را پایگاه مناسبی برای خود می‌دانستند، ارگ شهر را به كمك مردم كه هوادار ا¸نان بودند (ابن قلانسی، ١٤٩-١٥٠؛ ابن‌اثیر، ١٠ / ٤٠٨؛ لویس، ١٤٦-١٤٧)، تصرف كردند و خلف بن ملاعب حاكم شیعی مذهب افامیه را كه از ٤٨٩ق از سوی فاطمیان مصر در افامیه حكومت می‌كرد، كشتند. پس از چندی تانكرد، شاه سیسیل و امیر صلیبی انطاكیه، به تحریك مصبح پسر ملاعب به افامیه حمله برد و آنجا را تصرف كرد و حكومت آن را به یكی از فرنگان سپرد. از این پس افامیه چند بار درگیر جنگهای صلیبی شد و سر انجام با زلزله‌ای شدید در ٥٤٧ق / ١١٥٢م به كلی ویران گشت و اهمیت خود را از دست داد. اكنون آنچه از افامیه بازمانده، روستای ناچیزی است در كنار خرابه‌های شهر تاریخی كه قلعةالمضیق خوانده می‌شود ( پاولی، همانجا).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
ابن حوقل، محمد، صورةالارض، لیدن، ١٩٣٨ م؛
ابن قلانسی، حمزه، ذیل تاریخ دمشق، بیروت، ١٩٠٨ م؛
بلعمی، محمد، تاریخ، به كوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣٥٣ ش؛
طبری، تاریخ؛
لویس، برنارد، فدائیان اسماعیلی، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، ١٣٤٨ ش؛
مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، به كوشش عبدالله اسماعیل صاوی، بغداد، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
همو، مروج الذهب، به كوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٥ م؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م؛
نیز:

Ammianus Marcellinus, Rerum gestarum libri, tr. J. C. Rolfe, London, ١٩٧٢; Meyer, E., «Blüte und Niedergang», Der Hellenismus in Mittelasien, ed. F. Altheim and J. Rehork, Darmstadt, ١٩٦٩; Pauly; Procopius, History of the Wars, tr. H. B. Dewing, London, ١٩٥٤; Spiegel, F., Erânische Altertumskunde, Amsterdam, ١٩٧١; Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٦٩; Tacitus, The Annals, tr. J. Jackson, London, ١٩٧٠.
پرویز رجبی