بُجاق، سرزمینی در جنوب بسرابی در کشور رومانی، بجاق و صورت کهن ان بُجغاق، واژه‌ای ترکی و به معنای کرانه، گوشه و زاویه است (کاشغری، ٣٠٦؛ مینورسکی، ٤٦٧). به شدت شن‌زار اطراف رود، و به امیرنشینها نیز بجاق می‌گفتند که واژه‌ای کومانی (قپچاقی) است («دائرةالمعارف...»، VI/ ٣٤١).
این سرزمین از ٦٣٨ق/ ١٢٤١م تابع دولت اردوی زرین شد (EI٢, I/ ١٢٨٦). در فاصلۀ سده‌های ٩-١٣ق/ ١٥-١٩م اقوام ترک در منطقۀ بجاق مستقر شدند و بر راههای فرهنگی و سوق‌الجیشی که به شبه‌جزیرۀ کریمه منتهی می-شد، تسلط یافتند. از سدۀ ١٠ق/ ١٦م نوغانها در بجاق سکنى گزیدند و به اردوهایی منقسم شدند. گروههایی از این اردوها اغلب به سرزمینهای همجوار حمله کردند. در نواحی پادولیا و اوکرائین این نیروها به بجاق و با تاتارهای بجاق شهرت داشتند که به معنای تاتارهای منطقۀ کناری بوده است (بروکهاوس، IVa/ ٨٤٨-٨٤٩) . بعدها بجاق و دشت نوغای نام بسارابی داده شد که بخش جنوبی بسارابی کنونی است (همان، IIIa/ ٦٠٤).
در ٧٤٦ق/ ١٣٤٥م بجاق زیر سلطل دولت والاشی (والاخیا) قرار گرفت و سپس در ٨٠٢ق/ ١٤٠٠م به تصرف فرمانروای بُغدان درآمد. در ٩٤٥ق/ ١٥٣٨م دولت عثمانی در زمان سلطان سلیمان قانونی با کمک تاتارهای کریمه، بر سراسر بجاق دست یافت و این ناحیه جزو سنجاق آق کرمان شد. خان کریمه نیز که در لشکرکشی سلطان شرکت داشت، قبایل نوغای را در بجاق اسکان داد (EI٢، همانجا). در ١٠٦٧ق/ ١٦٥٧م تاتارهای بجاق در ٢٠٠ روستا استتقرار داشتند و تحت ادارۀ حاکمی با عنوان «یالی آغاسی» بودند که از جانب خان تاتارهای کریمه گمارده می‌شد (همانجا؛ اولیا چلبی، ٥/ ١١٤). در فاصلۀ سالهای ١١١١-١١١٣ق/ ١٦٩٩-١٧٠١م تاتارهای نوغای منطقۀ بجاق که٦ هزار خانوار بودند، از اطاعت خان کریمه سرباز زدند و خواستار تابعیت دولت عثمانی شدند (EI٢, I/ ١٢٨٧). چون نفوذ روسیه در این مناطق فزونی گرفت و سپاهان روس در اوکرائین پیشروی کردند، خان‌نشین کریمه نیز با ناآرامیهای مواجه شد. در نتیجه تاتارهای نوغای خواستار مداخلۀ دولت عثمانی شدند، ولی باب عالی با این درخواست موافقت نکرد (ﻧﻜ : اسمف ٢/ ٩٣٤-٩٣٨).
در ١١٨٣ق/ ١٧٦٩م سپاهیان روس پیشرویهایی به سوی سرزمین کریمه داشتند. در ١١٨٤ق/ ١٧٧٠م بجاق موقتاً به تصرف دولت روسیه درآمد (همو، ٢/ ٩٦٠-٩٦١؛ EI٢، همانجا). در ١١٨٥ق/ ١٧٧١م نیروهای روسیه و عثمانی دست از جنگ کشیدند که در نتیجۀ آن خان کریمه ناگزیر به ترک والاشی و بغدان شد که بجاق بخشی از آن بود (راسم، ٢/ ٩٦٥). در همین سال قرارداد صلحی میان طرفین منعقد گردید که به عهدنامۀ «قینارجه» شهرت دارد. طبق مادۀ سوم عهدنامه دو طرف موافقت کردند که استقلال کریمه، بجاق و بعضی از نواحی دیگر را به رسمیت بشناسند (همو، ٢/ ٩٦٨، ٩٧١). در ١٢٠٥ق/ ١٧٩١م بجاق ضمیمۀ روسیه شد (BSE٣, IV/ ٩٦) و سرانجام طبق معاهدۀ بخارست در ١٦ جمادی الاول ١٢٢٧ق/ ٢٨ مۀ ١٨١٢م دولت عثمانی بجاق را رسماً به روسیه واگذار کرد («دائرةالمعارف»، VI/ ٣٤٢)؛ درنتیجه تاتارهای این منطقه به دوبروجا و بلغارستان کوچ کردند.

مآخذ

اولیا چلبی، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٣١٥ش؛
راسم، احمد، عثمانلی تاریخی، استانبول، ١٣٢٦-١٣٢٨ق؛
کاشغری، محمود، دیوان لغات الترک، ترجمۀ محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٧٥ش؛
نیز:

Brockhous, entsi;
lopedicheskiĭ slovar’, st. petersburg, ١٨٩١;
BSE٣;
EI٢;
Minorsky, v., introd. Ḥudūd al - ʿĀlam, london, ١٩٣٧;
türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, istanbul, ١٩٩٢.
نادیژدا خارچینکو