دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٣ - اراک
اراک
نویسنده (ها) :
عباس سعیدی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَراك، شهر (مركز استان) و شهرستانی به همین نام در استان مركزی (ایران). نام اراك صورت فارسی شدۀ عراق است. این نام كه بنابر تصویب هیأت وزیران در شهریور ١٣١٤ به سلطانآباد (عراق) داده شد، ظاهراً نخستینبار در بیتی از میرزا آقا خان كرمانی (د ١٣١٤ق) در وصف این شهر آمده است (دهگان، «گزارشنامه»، ٢٧٥؛ معین). شهر و شهرستان اراك از گذشتههای دور جزئی از سرزمین كوهستانی پهناوری بهشمار میآمده كه یونانیان آن را مِدیا (لسترنج، ١٨٥؛ افضلالملك، ٢٩٩)، و جغرافی نویسان اسلامی جبال (ابن حوقل، ٣٠٤؛ مقدسی، ٣٨٤؛ حدود العالم، ١٣٩)، قهستان عراق (بكران، ٥٦)، جبال و عراق (یاقوت، ٢/ ١٥-١٦) و عراق عجم (حمدالله، ٥١) نامیدهاند (نك : ه د، آشتیان). بنابراین، انطباق این نام بر عراقِ مذكور در منابع مقدم بر ١٢٢٧ق (سال بنیاد سلطان آباد) خطاست. به روایت برقی در تاریخ قم (قمی، ٢٦) ناحیهای كه سلطان آباد در آنجا احداث شده، جزئی از محدودۀ قم بوده است (برای اطلاع از تاریخ این ناحیه، نك : ه د، آشتیان، پیشینۀ تاریخی).
در دورۀ قاجاریه عراق از ولایات و نواحی حاكمنشین بهشمار میآمده، و شامل ٥ بلوك یا ناحیۀ عمده میشده است: خلجستان در شرق، فراهان در مركز، كزاز و سربندر (سربند) در جنوب، شراء و بزچلو و وفس در مغرب، و رودبار در شمال (وكیلی، ٣٨٥). بعدها این ٥ بلوك به ٩ ناحیه تقسیم شد: عراق و حومه، فراهان، شراء، بزچلو و وفس، آشتیان و گركان و تفرش، رودبار، مُشكآباد و لاخور، سربند و كزاز (كیهان، ٢/ ٣٨٦). این ناحیه از شمال به همدان و ملایر و ساوه، از مشرق به قم و كاشان، از جنوب به محلات و كمره و جاپلق، و از مغرب به بروجرد و نهاوند محدود میشده است (همانجا). مركز این ناحیه سلطانآباد و وسعت آن در ١٣٣٤ق بیش از ٦٠٠‘٢١ كمـ٢ بوده است (وكیلی، ٣٦٥، ٣٦٧).
شهرستان اراك
اراك یكی از شهرستانهای هشتگانۀ استان مركزی است و دارای ٣ بخش، مشتمل بر ١٨ دهستان و متشكل از ٣٢١ آبادی دارای سكنه است ( آمارنامه، ١٣٧٢ش، ٣-٤). این شهرستان از شمال به ساوه و استان همدان، از جنوب به سربند و خمین، از مشرق به تفرش، آشتیان و محلات و از مغرب به ملایر (استان همدان) محدود میشود ( سرشماری،نتایج تفصیلی، استان مركزی، ١٦، ١٨). شهرستان اراك با ١٦٤‘٦ كمـ٢ مساحت ( سالنامه...، ٧) در قسمت میانی استان مركزی قرار گرفته است (سرشماری،نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، ١).
چهرۀ طبیعی
قدیمیترین رسوبات در این شهرستان در جنوب غربی آن قرار گرفته است و به دوران دوم زمینشناسی تعلق دارد. این ناحیه در دوران سوم، مانند بیشتر نقاط كشور، تحت تأثیر نیروهای كوهزایی قرار گرفته، و تشكیل ناحیهای كوهستانی را داده است كه زمان تشكیل مرتفعات آن با بقیۀ رشته كوههای مركزی ایران همزمان است ( جغرافیای كامل...، ٢/ ١١٩٣، ١١٩٥). در دوران چهارم زمینشناسی به سبب غلبۀ آب و هوای مرطوب و جاری شدن رودهای پر آب در این منطقه، روندهای فرسایشی به شدت جریان یافته، و بر اثر حمل مواد از نقاط مرتفع به نقاط پست، جلگههایی از جمله جلگۀ فراهان ایجاد شده است (همانجا). آبرفتهای دوران چهارم این ناحیه را بهطوركلی به ٣ دسته تقسیم كردهاند: آبرفت كنگلومرایی با عناصر درشت و گوشهدار در شمال و شمال شرقی دشت، آبرفتهای درشت دانه در شمال و شمال غربی، و آبرفتهای قسمتهای پست مركزی دشت كه ریز دانهتر بوده، و در كویر مركزی مقدار رس آنها بیشتر است (مبشری، ٩/ ٢٣٤)؛ از این رو در قسمت مركزی دشت بافت خاك سنگینتر و میزان شوری آن بیشتر است (محتاط، ٤٧).
شهرستان اراك بر روی كمربند زلزله خیز ایران قرار دارد، اما جزو مناطق حداكثر ٥ درجۀ ریشتر، و از مناطق بدون خسارت زلزله به شمار میآید ( جغرافیای كامل، همانجا).
اراك از دشت وسیعی تشكیل شده كه در شمال آن كوههای خلجستان و در جنوب آن كوههای كمره قرار دارد و با جویبارهایی كه از این كوهها سرچشمه میگیرد، مشروب میشود (كیهان، ٢/ ٣٨٦). كوه راسوند (٣٨٩‘٣ متر) با شعب مختلف خود در چند رشتۀ موازی از شمال غربی به جنوب شرقی كشیده شده است؛ در قسمت غربی، دو رشته از شرق و غرب دهستان شراء به موازات یكدیگر به سمت شمال و شمال غربی كشیده شدهاند: رشته كوه واقع در غرب این دهستان به الوند كوه متصل میشود و رشتۀ دیگر كه به تدریج از ارتفاع آن كاسته میشود، بین فراهان و بزچلو ادامه یافته، به كوه وفس (٧٤٥‘٢ متر) كه در شمال غربی شهرستان واقع است، متصل میگردد ( فرهنگ جغرافیایی...، ٢/ ٥؛ فرهنگ كوهها...، ٤٨، ١١١). دیگر قلههای واقع در این شهرستان عبارت است از قلۀ بین طوره (توره) و شازند (٢١٩‘٣ متر)، قلۀ لشكر در شمال سرچال (٩٣٨‘٢ متر) و قرق (٩٦٧‘٢ متر) ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
در این شهرستان، مانند بسیاری از نقاط كشور، به ویژه ایران مركزی، رودخانهها در مقایسه با منابع آب زیرزمینی اهمیت چندانی ندارند (قس: وكیلی، ٣٦٦). وسعت حوضۀ آبریز اراك ٥٠٠‘٤ كمـ٢ است كه ٥٢٧‘٢ كمـ٢ آن كوهستانی است (مبشری، ٩/ ٢٣٣). مهمترین رود این شهرستان قرهچای است كه از كوههای بخش سربند كزاز سرچشمه میگیرد ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا) و شاخههای متعدد آن كه در هر محل، نامی خاصِ آن محل دارد (قس: محتاط، ٥٨ -٦١)، در پل دو آب به یكدیگر میپیوندد و وارد دهستان شراء میشود. مسیر آن تا انتهای دهستان شراء، شمالی ـ جنوبی است و به نام قرهچای خوانده میشود. این رودخانه پس از گذشتن از دهستان شراء و قسمتهایی از شهرستان همدان، كوه وفس را از شمال دور میزند و به قسمت شرق جریان مییابد؛ سپس از وسط دهستان كوهستانی رودبار و شمال تفرش میگذرد و به بند ساوه میرسد. این رودخانه در بهار طغیانی است و قسمت عمدۀ آبادیهای دهستان شراء و آبادیهای واقع در كنار رودخانۀ رودبار و قسمت عمدۀ آبادیهای جنوب ساوه را مشروب میسازد ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
حوضۀ آب زیرزمینی این شهرستان، حوضۀ بستهای است كه از ارتفاعات به سمت كویر مركزی جریان دارد و شیب آن در نقاط مختلف دشت از ٨/ ٠ تا١ در هزار در اطراف دریاچه (میقان) و از ٨ تا ١١ در هزار در نواحی شمالی در نوسان است. بدینسان، عمق برخورد به آب از كنارههای دشت به سمت كویر مركزی كاهش میپذیرد. این مقدار در رأس مخروط افكنهها ٧٠ متر، در قسمتهای شرقی و غربی حدود ٥٠ تا ٦٠ متر، و در قسمت شمالی حدود ٧ متر است (مبشری، ٩/ ٢٣٤- ٢٣٥). حجم آب تخلیه شده از ١٦٥ چشمۀ این ناحیه، ١٤ میلیون متر مكعب در سال است و از حدود ٥٤٤ رشته قنات موجود در ١٣٤٨ش، نزدیك به ٢٩٠ میلیون مترمكعب بوده است. آبدهی این قناتها متفاوت، و از ١ تا ٢٠٠ لیتر در ثانیه نوسان داشته است (همو، ٩/ ٢٣٧).
اراك در میان شهرستانهای استان مركزی در ١٣٦٧ش دارای بیشترین چاههای عمیق (٧٨٥ حلقه) و نیمه عمیق (٢٧٠‘٢ حلقه) بوده است (فرهنگ آبادیها، كشاورزی، ده). حفر بیحساب چاههای موتوری در این شهرستان، مانند بسیاری دیگر از نواحی كشور باعث از میان رفتن قناتها شده است، تا جایی كه در طی سالهای ١٣٤٨-١٣٦٧ش حدود ١٥٠ رشته قنات در این ناحیه از میان رفته است (قس: مبشری، همانجا؛ فرهنگ آبادیها، كشاورزی، یازده). تراكم چاههای عمیق این شهرستان بیشتر در شمال شرقی شهر و قسمتهای جنوب غربی دشت و مخصوصاً نقاطی است كه سفرۀ آب تحت تأثیر تشكیلات آهكی است (مبشری، همانجا).
در قسمت مركزی جلگۀ اراك دریاچۀ آب شوری به نام میقان (میگان) وجود دارد كه پیرامون آن از ١٦ تا ٢٤ كیلومتر تغییر مییابد. آب این دریاچه شور، و مقدار نمك آن در هر لیتر از ٢٨ گرم در زمستان تا ٥٠ گرم در تابستان در نوسان است. در وسط این دریاچه، جزیرۀ كوچكی قرار دارد كه آثار ساختمانی در آن دیده شده است (محتاط، ٤٠). در گذشته نمك حاصل از این دریاچه به مصرف میرسیده است (وكیلی، ٣٦٧).
تأثیر مرتفعات بر آب و هوای شهرستان اراك به نحوی بارز قابل مشاهده است. از ویژگیهای اقلیمی این ناحیه، تابستانهای كوتاه و نسبتاً ملایم و زمستانهای سرد و طولانی است (جغرافیای كامل، همانجا). آبوهوای این شهرستان را میتوان معتدل با زمستانهای بسیار سرد بهشمار آورد (كیهان، ٢/ ٣٨٦). بر این مبنا، اختلاف درجۀ حرارت سالانه در آنجا بسیار زیاد است، تا آنجا كه حداقل مطلق دما به ٥/ ٣٠ و حداكثر مطلق آن به ٤٤ سانتیگراد میرسد ( سالنامه، ١٣)؛ میانگین دمای سردترین ماه (بهمن) حدود ١ - و میانگین دمای گرمترین ماه (مرداد) برابر ٢٨ سانتیگراد است ( جغرافیایكامل، همانجا). معدل شمار روزهای یخبندان اراك ٩٠ روز است ( سالنامه، همانجا).
میانگین میزان بارش در ایستگاه شهر اراك سالانه ٣٤٩ میلیمتر (همانجا)، در قسمتهای دشت ٢٥٦ میلیمتر و در مرتفعات ٢٧٠ میلی متر محاسبه شده است كه جمعاً در سطح دشت و كوهستان به ١٨٦‘١ میلیون متر مكعب آب در سال میرسد (مبشری، ٩/ ٢٣٦- ٢٣٧).
خاك دشت اراك به ٣ واحد اصلی تقسیم میشود: آبرفتهای بادبزنی شكل حاوی سنگریزه، خاك دشتهای آبرفتی و خاك اراضی پست (محتاط، ٤٤- ٤٧). پوشش گیاهی طبیعی در این ناحیه عمدتاً گیاهان بوتهای است كه غالباً مصرف دارویی دارند (نك : همو، ٨٣ - ١٠٠).
ویژگیهای اجتماعی ـ اقتصادی
تغییرات جمعیت شهرستان اراك را به سبب دگرگونی حدود اداری آن در سرشماریهای مختلف كشور، نمیتوان به درستی معلوم داشت. این شهرستان در ١٣٥٥ش به جز بخش سربند دارای ٢٢٩‘٣٩٠ تن جمعیت بود (سرشماری ١٣٥٥، «د، ش»). این شمار در ١٣٦٥ش به ٧٥٩‘٤٧٦ تن افزایش یافت كه ٥٧٪ (٦٤٠‘٢٧١ نفر) از آن در نقاط شهری و ٤٣٪ (٠٩٩‘٢٠٥ نفر) دیگر در نقاط روستایی ساكن بودند (سرشماری، نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، ١). جمعیت شهرستان اراك در آخرین سرشماری (١٣٧٠ش) برابر ٠٣٩‘٥٥٣ نفر (٥٢٢‘١١١ خانوار) بود ( آمارنامه، ١٣٧٢ش، ١٢).
نسبت جنسی جمعیت در این شهرستان ١٠٧ است (همان، ١٣). از كل جمعیت این شهرستان، ٧/ ٤٥٪ به گروه سنی كمتر از ١٥ سال تعلق دارد ( سرشماری، نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، همانجا) و بدینسان جمعیت آن با پدیدۀ جوانی روبهروست .
٧٧٪ از كل جمعیت شهرستان اراك به هنگام سرشماری ١٣٦٥ش، در محل تولد خود اقامت داشتند، بر این اساس، ٥/ ١٤٪ از روستا به شهر، ٦٪ از شهر به شهر، ٣/ ١٪ از روستا به روستا و سرانجام ٤/ ٠٪ از شهر به روستا مهاجرت كرده بودند (همان، ٣). ٧٩٥‘٧٩ نفر از این مهاجران به گروه سنی ١٠ ساله و بالاتر تعلق داشته كه ٢/ ٣٢٪ آنان شاغل و ٢/ ٤٪ بیكار (جویای كار) بودهاند؛ این نسبت در بین مردان به ترتیب ٣/ ٦١٪ و ٥/ ٧٪ و در بین زنان ٤/ ٤٪ و ١/ ١٪ بوده است (سرشماری، نتایج تفصیلی مهاجرت، ١٥).
نسبت با سوادان در كل شهرستان برابر ٦/ ٦٥٪، در نقاط شهری حدود ٢/ ٧٥٪ و در نقاط روستایی ٥/ ٥٢٪ بوده است (سرشماری، نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، ٥). در ١٣٦٥ش، از جمعیت شاغل ١٠ساله به بالا در این شهرستان، ٨/ ٢٥٪ در بخش اول (كشاورزی...)، ٦/ ٣٢٪ در بخش خدمات و ٦/ ١٣٪ در گروه عمدۀ ساختمان، و بقیه در سایر گروهها شاغل بودهاند (همان، ٨).
بیش از ٤٠٪ از آبادیهای دارای سكنۀ این شهرستان با جمعیتی كمتر از ٥٠ خانوار جزو روستاهای كوچك كشور بهشمار میآید و تنها ٦/ ٥٪ از آبادیهای آن دارای جمعیتی بیش از ٥٠٠ خانوار است (قس: فرهنگ آبادیها، شهرستان اراك، ٣)؛ همچنین حدود ٤٦٪ از آبادیهای دارای خانوار بهرهبردار (كشاورزی) در ١٣٦٧ش كمتر از ٥٠ خانوار جمعیت داشته است (فرهنگ آبادیها، كشاورزی، هشت).
از نظر دسترسی به خدمات و امكانات گوناگون تفاوت زیادی میان نقاط شهری و روستایی در این شهرستان به چشم میخورد؛ به عنوان نمونه، از ١١٨ پزشك ساكن در شهرستان (١٣٦٥ش)، تنها ٧ تن در نقاط روستایی (٢٨٤ آبادی) و بقیه در ٢ نقطۀ شهری سرشماری شدهاند. به این ترتیب، هر ٣٠٠‘٢٩ روستایی تنها یك پزشك داشتهاند (سرشماری، نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، ٦).
در ١٣٦٥ش در ٢٨٤ آبادی این شهرستان ٢٤٦ دبستان، ٧٢ مدرسۀ راهنمایی و ٩ دبیرستان وجود داشته است ( فرهنگ روستایی، ٣٠).
منابع اصلی درآمد روستانشینان این شهرستان بهترتیب اهمیت شامل زراعت، كارگری و صنایعدستی است ( فرهنگ اقتصادی...، «و»). در ١٣٦٥ش، ٦٦/ ٢٠٪ از خانوارهای روستایی این شهرستان دارای صنعت خانگی بودهاند كه از آن میان ٣٣/ ٩٦٪ به بافت قالی، قالیچه یا گلیم اشتغال داشتهاند (سرشماری، نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، ١٣، ١٤). محصولات عمدۀ زراعی در این شهرستان با توجه به سطح زیر كشت هركدام بر حسب هكتار عبارت است از: گندم (آبی و دیمی، ٥٧٦ ،٧٧)، جو (آبی و دیمی، ٩٧٩‘١٣)، چغندر قند (٢٥٤)، حبوبات (آبیودیمی، ٠٨٨‘٩)، نباتات علوفهای (آبی و دیمی، ٢٥٤‘٩)، سیب زمینی (٤٧٤‘١) و دانههای روغنی (آبی و دیمی، ٤٢) (فرهنگ اقتصادی، «و، ز»)؛ انگور، سیب و بادام از سایر محصولات آن به شمار میرود (همان، «ز»).
٥٧/ ٩٩٪ از جمعیت این شهرستان را مسلمانان تشكیل میدهند كه این نسبت در نقاط شهری ٣٧/ ٩٩٪ و در نقاط روستایی ٨٣/ ٩٩٪ است؛ پیروان سایر ادیان به ترتیب عبارتند از زرتشتی، مسیحی و كلیمی (سرشماری، نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، ٤).
شهر اراك
این شهر با ٣/ ٢٨ كمـ٢ مساحت (شناسنامه...، ٢/ ٢٧) در ◦٣٤ و ′٥ عرض جغرافیایی و ◦٤٩ و ′٤٢ طول شرقی و در جلگۀ فراهان قرار گرفته است (كیهان، ٢/ ٣٨٦؛ دهگان، كارنامه، ٢). ارتفاع این شهر از سطح دریا ٨٠٠‘١ متر است (فرهنگ جغرافیایی، ٢/ ٦).
شهر اراك دارای قدمت چندانی نیست. این شهر به سبب مركزیت محل آن برای حومۀ حاصل خیز پیرامونی و به منظور تجهیز و تجدید سازمان ارتش ایران، در زمان فتحعلی شاه قاجار (سل ١٢١٢-١٢٥٠ق/ ١٧٩٧-١٨٣٤م) با نام سلطان آباد به عنوان مركز ولایت عراق بر پا شد (وكیلی، ٣٦٧؛ كیهان، نیز فرهنگ جغرافیایی، همانجاها؛ اعتمادالسلطنه، ١/ ٨٩٠ و حاشیۀ ١٩؛ تهران...، ٦٢٢). در واقع فتحعلی شاه قاجار به منظور سامان دهی به وضع مغشوش سپاه و ایجاد نظم جدید در این دوره در سرتاسر كشور ازجمله در عراق، یوسف خان گرجی را به سپهداری قشون عراق انتخاب كرد و بسیاری از بلوكات این ولایت را برای تأمین هزینههای لازم در اختیار او قرار داد (هدایت، ٩/ ٤٣٨). یوسفخان سپهدار كه با گذر زمان در عراق ملك و مكنت فراوانی یافته بود، برای تعیین مقر حكومتی و تقویت فرمانروایی خود در عراق، ایجاد شهری جدید در این ناحیه را به دربار پیشنهاد كرد و پس از صدور فرمان فتحعلیشاه، بنای شهر جدید را در ١٢٢٧ق در محل دو آبادی متصل به هم به نامهای حصار و قلعه، آغاز كرد (وكیلی، ٣٧٦، ٣٩٣). تاریخ بنای شهر جدید مطابق كتیبۀ نقاره خانۀ شهر ١٢٢٨ق است (همانجا). یوسف خان این شهر جدید را به نام فتحعلیشاه، سلطان آباد نام نهاد (هدایت، ٩/ ٧٠٣). شهر دارای ٧ محله به نامهای حصار، قلعه، عباس آباد، منق آباد، قنات خان حاكم (اُلكۀ بالا)، كلئهئیها (كلّهایها: در تلفظ مردم اراك) و زیراب حاج محمد قاسم بود و مردم از آبادیهای پیرامونی در این محلات ساكن شدند (وكیلی، ٣٩٤). آنگاه به دور محلات شهر دیواری با ٥ دروازه به نامهای شهر جرد، قبله، ارك، فراهزان و حاج علینقی بر پا شد (همو، ٣٩٤- ٣٩٦).
فتحعلیشاه در بازدید از این شهر دستور داد به هزینۀ دیوانی، خندق عمیقی بر گرداگرد شهر كنده شود (هدایت، ٩/ ٧٠٤). منابع مختلف به تفاوت زمان ایجاد این شهر را ١٢٢٣ق/ ١٨٠٨م ( تهران، همانجا)، ١٢٢٦ق (كیهان، همانجا)، ١٢٢٧ق (دهگان، «گزارشنامه»، ٢٧٣) و نیز میان سالهای ١٢٢٣ تا ١٢٢٧ق (فرهنگ جغرافیایی، همانجا) دانستهاند.
شهر اراك بر خلاف غالب شهرهای كشور، با الگویی منظم و به صورت چهارگوش (مربع مستطیل) طراحی شد (كیهان، ٢/ ٣٨٦-٣٨٧). طول و عرض قلعۀ سلطانآباد تقریباً ٨٥٠ در ٦٠٠ متر بوده است كه به وسیلۀ كوچههای طولی و عرضی مستقیم و موازی ــ كه از میان هر كدام نهر آبی جاری بود ــ به ٤٨ قطعه تقسیم میشد (فرهنگ جغرافیایی، همانجا؛ دهگان، همان، ٢٧٤؛ وكیلی، ٣٩٣). دو كوچۀ متقاطع در مركز شهر، دو بازار مستقیم و اصلی شهر را تشكیل میداد كه در محل تقاطع آنها چهار سوق بزرگی طرحریزی شده بود (فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
ناصرالدین شاه قاجار در سفرنامۀ عتبات خود مینویسد: «ترتیب كوچهها و تقسیم آب شهر خیلی به نظم و قاعده است. عمارات حكومتی را به واسطۀ ارگ كوچكی از شهر خارج كردهاند. در شهر عمارات و خانههای عالی بسیار است» (ص ١٩٣). همو قلعۀ مربع شكل این شهر را هم اندازۀ ارگ تهران ذكر كرده است (همانجا). سلطان آباد دارای كاروانسراهای زیبا و بزرگی بوده است (وكیلی، ٤١٤- ٤١٥؛ تهران، ٦٢٢). یوسف خان گرجی به هنگام بنای این شهر، دو مسجد نیز بنا كرد كه یكی از آنها در ارگ شهر قرار داشت (اعتمادالسلطنه، ٤/ ٢٠١٩). در همان سالهای نخست ایجاد شهر، مساجد متعدد دیگری نیز بنا شد كه برخی از آنها بعدها از میان رفت (همانجا).
آب آشامیدنی شهر توسط قناتها تأمین میشد؛ ضمناً چند آبانبار عمومی، و در غالب خانههای شهر آبانبارهای خصوصی وجود داشت (فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
شهر سلطانآباد كه شهر نو و شهر عراق نیز خوانده میشد، در كنار اهمیت نظامی، به سرعت اهمیت تجاری ـ بازرگانی نیز یافت و بافت و تجارت قالی به صورت مهمترین فعالیت اقتصادی آن درآمد (تهران، همانجا) و این صنعت به سبب مجاورت این شهر با مراكز دامداری بروجرد و دیگر مناطق لرستان و مركزیت شهر برای عرضۀ پشم، ترغیب شد و به زودی، سلطانآباد مهمترین مركز بافت و تجارت قالی گشت؛ البته امكانات ارتباطی این شهر ــ بهویژه پس از اتمام راه آهن ــ نیز به این امر كمك كرد (كیهان، ٢/ ٣٨٧) .
در پایان سدۀ ١٩م كمپانی انگلیسی زیگلر برای تجارت قالی محوطهای به مساحت ٠٠٠‘٤٠ یارد مربع در بیرون شهر بر پا داشت. وسعت این محوطه با خانههای كاركنان، دفاتر و انبارهای شركت، این بنا را به صورت قلعهای بزرگ درآورده بود (تهران، همانجا) كه اهالی آن را قلعه فرنگی میخواندند (وكیلی، ٣٩٤). گسترش فعالیت قالیبافی توسط اینگونه تجار شمار ٤٠ كارگاه موجود در شهر را به حداقل ٢٠٠‘١ كارگاه رساند؛ بر این كارگاهها باید ٥٠٠‘١ كارگاه موجود در روستاهای پیرامونی را نیز افزود ( تهران، همانجا). ادارۀ این شركت در ١٩٠٠م به دست بازرگانان آلمانی و سویسی افتاد؛ اینان در اصل كارگاهی از آن خود نداشتند، بلكه قالیها بر اساس قراردادهایی كه شركت با اهالی میبست و بر طبق طرح و رنگی كه شركت تعیین میكرد، بافته میشد (همانجا). اینگونه شركتها با رواج دادن رنگهای مصنوعی و ترغیب به بافت سریع فرشهای یكنواخت، اصالت و زیبایی طرح و نیز كیفیت فرشهای این ناحیه را به خطر انداختند (قس: كرزن، ٢/ ٦٢٤). البته در كنار اینگونه شركتهای بیگانه، تجار آذربایجانی و جز آنان نیز در این شهر به تجارت قالی و پنبه مشغول بودند كه هر ساله مقدار زیادی قالی از این شهر به كشورهای روسیه، عثمانی و نقاط داخلی كشور صادر میكردند (نك : ناصرالدین شاه، همانجا).
جمعیت سلطانآباد در اواخر سدۀ ١٩م ٦ هزارتن بود (هوتوم شیندلر، ١٢٩) كه در حدود سال ١٣٢٥ش به ٦٢ هزار نفر رسید؛ البته در آن زمان به علت فقر اقتصادی و مهاجرت ساكنان شهر به دیگر شهرها از جمله تهران، اهواز و آبادان، جمعیت واقعی شهر به حدود ٥٠ هزار نفر تقلیل یافت (فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
جمعیت شهر اراك در اولین سرشماری رسمی كشور (١٣٣٥ش) ٩٩٨‘٥٨ نفر بود (گزارش مشروح، «الف»)، ولی از آن زمان به سبب شهرگرایی شدید بهسرعت رو به افزایش نهاده، و در ١٣٤٥ش به ٩٢٥‘٧١ تن، در ١٣٥٥ش به ٨٣٢‘١١٦ تن و در ١٣٦٥ش به ٣٤٩‘٢٦٥ تن رسیده است ( آمارنامه...، ٥؛ سالنامه، ٤٣).
مطابق آخرین دادههای ١٣٦٥ش، شهر اراك دارای ٠٨٩‘٥٥ خانوار و نسبت جنسی جمعیت آن ١٠٣ است (سرشماری، نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، ١٥، ١٨). حدود ٨/ ٤٣٪ از جمعیت این شهر را افراد كمتر از ١٥ سال تشكیل میدهند (همانجا) كه نشان دهندۀ بالا بودن بار تكفل و جوانی جمعیت شهر است. ٧/ ٧٥٪ از ساكنان ٦ ساله به بالا در این شهر باسوادند؛ این نسبت در میان مردان ٣/ ٨٤٪ و در بین زنان ٨/ ٦٦٪ است (همانجا). جمعیت شهر اراك در آخرین سرشماری (١٣٧٠ش) برابر ٨٥٣‘٣٣٦ نفر بود ( آمارنامه، ١٣٧٢ش، ١٣).
شهر اراك دارای صنایع گوناگون فلزی، شیمیایی، نساجی، ساختمانی و غذایی است كه برخی از این واحدها از صنایع اساسی كشور به شمار میروند، از جمله نورد آلومینیوم، ماشینسازی، كمباینسازی و كارخانۀ واگن پارس (محتاط، ٤٥٠-٤٥١). این شهر ضمناً دارای یك دانشكدۀ دولتی، مركز آموزش فنی و حرفهای و چندین كتابخانه است.
از آثار باقیماندۀ این شهر ارگ دولتی، مدرسۀ سپهداری و چهار سوق بزرگ شهر است (فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
مآخذ
آمارنامۀ استان مركزی (١٣٦٣ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان مركزی، تهران، ١٣٦٤ش؛
همان، ١٣٧٢ش، سازمان برنامه و بودجۀ استان مركزی، تهران، ١٣٧٤ش؛
ابنحوقل، محمد، صورۀالارض، بیروت، ١٩٧٩م؛
اعتمادالسلطنه، محمد حسن، مرآت البلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧- ١٣٦٨ش؛
افضلالملك، غلامحسین، افضل التواریخ، به كوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ١٣٦١ش؛
بكران، محمد نجیب، جهان نامه، به كوشش محمد امین ریاحی، تهران، ١٣٤٢ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
حدود العالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٢ش؛
حمدالله مستوفی، نزهۀالقلوب، به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٦ش؛
دهگان، ابراهیم، كارنامه یا دو بخش دیگر از تاریخ اراك، اراك، ١٣٤٥ش؛
همو، «گزارشنامه» یا «فقه اللغۀ اسامی امكنه»، همراه كرجنامه یا تاریخ آستانه، اراك، ١٣٤٢ش؛
سالنامۀ آماری كشور (١٣٦٩ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٥٥ش)، شهرستان اراك، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٥٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، استان مركزی، مركز آمارایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان اراك، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی مهاجرت، استان مركزی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
شناسنامۀ شهرهای كشور (١٣٦٤ش)، استان مركزی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٥ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٦٥ش)، شهرستان اراك، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور، سرشماری عمومی كشاورزی (١٣٦٧ش)، استان مركزی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، استان مركزی، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٠ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان یكم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ش؛
فرهنگ روستایی (١٣٦٥ش)، استان مركزی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
فرهنگ كوههای ایران، سازمان جغرافیایی كشور، تهران، ١٣٥٢ش؛
قمی، حسن، تاریخ قم، ترجمۀ حسن بن علی قمی، به كوشش جلالالدین طهرانی، تهران، ١٣٦١ش؛
كرزن، جرج، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ وحید مازندرانی، تهران، ١٣٦٣ش؛
كیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛
گزارش مشروح سرشماری، حوزۀ سرشماری اراك، وزارت كشور، تهران، ١٣٣٨ش؛
مبشری، فریدون و دیگران، ارزیابی وضع موجود و امكانات توسعۀ منابع آب (منطقۀ تهران)، تهران، ١٣٥١ش؛
محتاط، محمدرضا، سیمای اراك، تهران، ١٣٦٨ش؛
معین، محمد، فرهنگ فارسی؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
ناصرالدین شاه قاجار، سفرنامۀ عتبات (سال ١٢٨٧ق)، به كوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٣ش؛
وكیلی طباطبایی، رضا، «تاریخ عراق (اراك)»، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٤٥-١٣٤٦ ش، ج ١٤؛
هدایت، رضا قلی، ملحقات تاریخ روضۀ الصفای ناصری، تهران، ١٣٣٩ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:
Houtum-Schindler, A., Eastern Persian Irak, London, ١٨٩٦;
Lestrange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦;
Tehran and Northwestern Iran, ed. Ludwig W. Adamec, Graz, ١٩٧٦.
عباس سعیدی