بَروده، یا بارودا، نام شهر و مركز اداری ناحیه‌ای به همین نام در شرق ایالت گجرات در غرب هند، واقع در كرانۀ رود وشوامتری در جنوب شرقی احمدآباد.
مردم این ناحیه شهر بروده را وَدودَره می‌خوانند. این نام برگرفته از واژۀ سنسكریت وَتودَر به معنی «در قلب درختان انجیر هندی» است. نام باستانی این ناحیه چندَناوَتی بوده، و سپس ویراوَتی (سرزمین جنگجویان) نامیده شده است؛ اما تاریخ دقیق تغییر نام به بروده مشخص نیست ( بریتانیكا؛ EI٢؛ دی، ٤٦؛ «فرهنگ ... »، VII / ٢٥).
شهر بروده در °٢٢ و ´١٧ عرض شمالی و °٧٣ و ´١٦ طول شرقی قرار گرفته، و مركز ناحیه بروده است و تا شهر بمبئی ٣٥١ كمـ فاصله دارد. وسعت آن ٧٨٨‘٧ كمـ٢، و دارای محصولات متنوع كشاورزی همچون پنبه، توتون، گندم، ذرت و برنج است. برابر آمار ١٣٦٠ ش / ١٩٨١ م ناحیۀ بروده ٠٩٢‘٥٨٨‘٢ نفر جمعیت داشت كه ٤٧٣‘٧٣٤ نفرشان در شهر بروده زندگی می‌كردند ( بریتانیكا؛ آسیاتیكا، I / ٢٨٤؛ «اطلس ... »، ٧٨؛ «فرهنگ»، VII / ٨١).
نخستین یادكردها از ناحیۀ بروده در كتیبه‌ای از سده ٣ ق / ٩م آمده است. در سدۀ ٧ ق / ١٣ م این ناحیه به تصرف مسلمانان درآمد و تحت فرمان سلاطین دهلی قرار گرفت. دو كتیبه به زبان عربی مربوط به سدۀ ٨ ق / ١٤ م در ناحیۀ بروده برجای مانده كه بیانگر نفوذ مسلمانان در این ناحیه است. منابع دورۀ فیروزشاه تغلق (٧٥٢-٧٩٠ ق / ١٣٥١- ١٣٨٨ م) كهن‌ترین منابع دورۀ اسلامی است كه از بروده نام برده‌اند و آن را جایگاه «امیران صدۀ» مخالف سلاطین دهلی نوشته‌اند. سپس بروده تحت فرمان پادشاهان مستقل گجرات قرار گرفت (برنی، ٧١٨-٧٢٠؛ سیهرندی، ١١١؛ بریتانیكا؛ منیر، ١٥-١٨). در دورۀ اكبرشاه بابری (٩٦٣-١٠١٤ ق / ١٥٥٦-١٦٠٥ م)، بروده یكی از سركارهای صوبۀ گجرات بود. ویذینگتن سیاح انگلیسی در سفرش به بروده، آن را شهری كوچك با بنایی زیبا و باشكوه وصف كرده است (ص ٢٠٥).
در دورۀ اورنگ‌زیب (١٠٦٨- ١١١٨ ق / ١٦٥٧-١٧٠٦ م)، پیلاجی گایكوار پس از شكست سربلندخان، بر این ناحیه دست یافت و فرزندانش تا ١٣٢٨ ش / ١٩٤٩ م در آنجا حكومت كردند و پایتختشان شهر بروده بود. آنان در گسترش و آبادانی این شهر كوشش بسیار كردند، تا آنجا كه از مراكز علمی، ادبی و پژوهشی منطقه گردید. در ١٢٧٢ ق / ١٨٥٦ م بروده تحت نظر حكومت انگلیس قرار داشت (مجومدار، ٥٤٦؛ ایچیسن، VI / ٢٩١؛ «فرهنگ»، VII / ٣٢-٣٣؛ ویذینگتن، همانجا؛ هیگ، ١٦٦-١٦٧؛ ابوالفضل، ١ / ٤٩٦؛ الیت، ٣٣-٣٧).
آثار و بناهایی از دورۀ اسلامی در بروده بر جای مانده كه از آن جمله است: مقبرۀ قطب‌الدین و پیر گهودا كه زیارتگاه، و دارای كتیبه‌هایی به زبان فارسی است، و نیز قصری با معماری تحسین‌برانگیز از آثار دورۀ حكومت خاندان گایكوار. كتابخانه‌ای از این خاندان بر جای مانده است كه نسخه‌های خطی نفیس عربی و فارسی در آن نگهداری می‌شود. مؤسسۀ شرق‌شناسی گایكوار در شهر بروده كه از مراكز مهم پژوهشی هند است و كتابهای بسیاری در زمینۀ تاریخ اسلام منتشر كرده است (دسای، ١٧-١٩؛ EI٢;
EWA, X / ٢١٦).

مآخذ

ابوالفضل علامی، آیین اكبری، به كوشش بلوخمان، كلكته، ١٨٧٢ م؛
الیت، ف. ا. ه‌ .، سلاطین بروده، ترجمۀ فریدالدین احمد، بمبئی، ١٨٩٨ م؛
برنی، ضیاءالدین، تاریخ فیروزشاهی، ترجمۀ معین الحق، لاهور، ١٩٩١ م؛
سیهرندی، یحیى، تاریخ مبارك شاهی، به كوشش محمد هدایت حسین، كلكته، ١٩٣١ م؛
نیز:

Aitchison, C. U., A Collection of Treaties, Engagements and Sanads Relating to India and Neighbouring Countries, Delhi, ١٩٨٣;
Asiatica;
An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Britannica, CD ٢٠٠٢;
Desai, Z. A., «An Early Sultanate Record From Baroda», Epigraphia Indica, New Delhi, ١٩٨٧;
Dey, N. L., The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٤;
EI²;
EWA;
Haig, W., «The Tughluq Dynasty», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. III;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٨١;
Majumdar, R. C., An Advanced History of India, London, ١٩٥٨;
Moneer, Q. M.,«Two Arabic Inscriptions of the Khaljī Period From Baroda State», Epigraphia Indica, New Delhi, ١٩٨٧;
Withington, N., Early Travels in India, ed. W. Foster, Lahore ١٩٢١.

مجید سمیعی