دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣١٥ - بولاق
بولاق
نویسنده (ها) :
محمدرضا ناجی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ١٣ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بولاق، شهری تاریخی در فاصلۀ دو كیلومتری قاهرۀ كهن، واقع بر ساحل غربی رود نیل كه به روزگار ممالیك و عثمانیها بندر قاهره به شمار میرفت و در سدۀ ١٣ق /١٩م بهسبب چاپخانهاش شهرت داشته است. زبیدی این كلمه را بُلاق (به ضم باء) و در زبان عامه، بولاق نوشته است (نک : تاج... ، ذیل بلق)، اما محمد رمزی شكل درست این كلمه را بِلاق (به كسر باء) و آن را واژۀ قدیم مصری به معنی لنگرگاه یا اسكله دانسته است (٢(٣) /٩).
براساس روایت مقریزی، مَقس در ساحل نیل تا اوایل روزگار ایوبیان، بندر قاهره بود. پس از ٥٧٠ق /١١٧٤م در زمان صلاحالدین ایوبی (حك ٥٦٤ -٥٨٩ق /١١٦٩-١١٩٣م) رود نیل از محلی موسوم به جزیرۀ الفیل پس رفت و آب نیل كه از باروی قاهره تا مقس منتهی میشد، كاهش یافت و ریگزارها و جزایری پدید آمد كه سال به سال افزایش مییافت و در آنجا نی و علف میرویید و ممالیك سلطانی برای تیراندازی بدانجا میرفتند ( الخطط، ٢ /١٣٠-١٣١)؛ اما از نوشتۀ ابن تغری بردی (٧ /٣٠٧، نیز ٣٠٨-٣٠٩، حاشیه؛ زكی، ١٣٣) برمیآید كه این دگرگونیها در ساحل رود نیل در ٦٨٠ق /١٢٨١م در زمان سیفالدین قلاوون (حك ٦٧٨-٦٨٩ق /١٢٧٩-١٢٩٠م) پیدا شده است.
در ٧١٣ق /١٣١٣م در زمان ملك ناصر محمد بن قلاوون (دورۀ سوم حك ٧٠٩-٧٤١ق /١٣٠٩-١٣٤٠م) امرا، لشكریان، درباریان، بازرگانان و عامۀ مردم در آبادانی این زمین كوشیدند و بولاق در همین روزگار پی افكنده شد و به زودی مردم در آنجا، در كنار نیل خانههایی ساختند و به تدریج باغها، كشتزارها، قصرها، بازارها، مساجد و حمامها نیز احداث كردند و این ناحیه چنان آبادان شد كه قیمت برخی املاك به حدود ١٠٠ هزار درهم نقره رسید (مقریزی، همان، ٢ /١٣١).
ملك ناصر محمد بن قلاوون در ٧٢٥ق /١٣٢٥م «ترعۀ ناصری» را حفر كرد كه قاهره را از بولاق جدا میساخت (همانجا؛ EI٢)؛ سپس دو سوی این ترعه نیز آباد گردید و باغها، خانهها، قصرها، مساجد، بازارها و حمامها ساخته شد و كوچهها و خیابانها در اطراف آن پدید آمد. در ٨٠٦ق /١٤٠٣م آب نیل از ساحل بولاق عقب رفت و در نتیجۀ آن بولاق كنونی شكل گرفت و عمارتها رو به افزایش گذاشت و چندین اقامتگاه جدید بنا گردید (مقریزی، همانجا). اما ابن ظهیره (د ح ٨٨٨ق / ١٤٨٣م) آغاز بنای كاخها و خانههای بولاق در ساحل نیل را به ایام ملك مؤید شیخ، سلطان مملوكی (٨١٥ -٨٢٤ق /١٤١٢-١٤٢١م) نسبت داده است (ص ٢٠٢).
بولاق از همان آغاز تأسیس، تفرجگاه اعیان و بازرگانان گردید (نک : مقریزی، همانجا) و در دورۀ ممالیك به اوج پیشرفت و آبادانی رسید و ساختمانها و تأسیسات شهری و تمدنی بسیاری بنیاد نهاده شد. از با شكوهترین قصرهای آنجا قصر مقر اشرف جمالی، قصر بارزی، قصر باسطی، قصر بزانجیه (برانجیه)، قصر حجازیه، قصر شرقی، قصر طنبدیه و خاجیه است كه به دولتمردان و درباریان مملوكی تعلق داشت (ابن ظهیره، ٢٠٢-٢٠٣). نورالدین علی بن محمد طنبدی (د ٨٣٦ق /١٤٣٣م) از تجار بزرگ، بازاری سرپوشیده با یك اقامتگاه در بولاق بنا كرد (نک : حبشی، ٣ /٢٦٧). مساجد بسیاری نیز در بولاق تأسیس شد كه از آن جمله است: جامع الفخر (تأسیس: ح ٧٣٠ق، اكنون با نام جامع ابی العلاء برپاست)؛ جامع خطیری (تأسیس: ٧٣٧ق، اكنون به همین نام باقی است) كه آن را امیر اَیدَمر خطیری دوادار ساخت و جامع التوبه نام نهاد و در آنجا كتابخانهای تأسیس، و حلقۀ درسی برای فقهای شافعی برقرار كرد و اوقاف و دو اقامتگاه بدان اختصاص داد (مقریزی، همان، ٢ /٣١١-٣١٢؛ ابن تغری بردی، ٩ /١١٨، ٢٠٢، نیز ٤٥، ٢٠٢، حاشیه)؛ جامع اَسیوطی (تأسیس: قبل از ٧٤٩ق) كه بعداً به جامع ابن بارزی معروف گردید (مقریزی، همان، ٢ /٣١٥-٣١٦؛ نیز نک : ابن ایاس، ٢ /٥٢)؛ جامع تاجالدین (تأسیس: قبل از ٧٨٦ق) (همو، ١(٢) /٣٥٧). بعدها احمد بن عمر مصری دیربی (د ١١٥١ق /١٧٣٨م) تحفۀ المشتاق فیما یتعلق بالسنانیۀ و مساجد بولاق را دربارۀ مسجدهای بولاق تألیف كرد (بغدادی، ١ /٢٥٨).
مدرسۀ زینالدین استادالدار (تأسیس: ٨٥٣ق) و مدرسۀ جیعانیه (جعانیه) یا مدرسۀ سعدیه منسوب به ابن جیعان سعدالدین ابراهیم بن عبدالغنی (د ٨٦٤ق /١٤٦٠م) از مدارس مشهور بولاق در عصر ممالیك است (ابن تغری بردی، ١٥ /٤٠٥، ١٦ /١١٨، ٢١٢؛ ابن ظهیره، ٢٠٣).
بولاق از سدۀ ٨ق /١٤م بندر مهم و گذرگاه قاهره در ساحل نیل بود (نک : ابن صیرفی، انباء... ، ٧١، نزهۀ... ، ١ /٥٣؛ ابن ایاس، ١(٢) /٣٢٤، ٣٢٥، ٤٨٨) و به لحاظ این موقعیت، بندری تجارتی شد كه كشتیهای حامل غله در ساحل آن پهلو میگرفتند (نک : ابن قاضی شهبه، ٣ /٥٧٨؛ ابن صیرفی، انباء، ٢٠٥، نزهۀ، ٣ /١٨٠، ٢٣٩). در ساحل بولاق محلی بود به نام خُصّ الكیاله كه عدهای كارگزار و تحصیلدار مالیاتی آنجا مستقر بودند. خص الكیاله محل انحصاری فروش غلات، و جایگاه اخذ مالیات غله بود (مقریزی، همان، ١ /٨٨ -٨٩، ٢ /١٣١؛ ابن تغری بردی، ٩ /٤٤، ٤٥، نیز ٤٤، حاشیه). بولاق همچنین پایگاهی برای عملیات دریایی ممالیك مصر بود و تجارت چوب، فعالیت كارگاههای ساخت كرجی را رونق میبخشید.
سلطان سلیم عثمانی هنگام فتح مصر در ٩٢٣ق /١٥١٧م با موكبی پرشكوه وارد قاهره شد و سپس در جایگاهی كه در بولاق برای او مهیا كرده بودند، پیاده شد. در نبردی سخت كه در بولاق روی داد، لشكریان عثمانی ممالیك را شكست دادند و قاهره به تصرف سلطان عثمانی درآمد (دهمان، ٢٨٥-٢٨٦). به گزارش اولیاچلبی، بولاق در سدۀ ١١ق / ١٧م به روزگار عثمانی، ٤٥محله، ٧٠٠‘٦ خانه، حدود ٤٠٠ مسجد، ١١ مدرسه، ٦ دارالقراء، ٣ دارالحدیث، ٤٠مكتبخانه، ١٦٠٠ دكان، ٢٠ انبار، ٧٣ كاروانسرا، و ٦ حمام داشت .(X /٢٩١-٢٩٥) اكنون از ١٢ سبیل (محل آبخوری) دورۀ عثمانی و نیز از حمامها، برخی باقی است. از سدۀ ٩ق /١٥م تا پایان دورۀ عثمانی، وكاله (كاروانسرا)های بسیاری ساخته شده كه برخی از آنها ثبت گردیده است (نک : «دائرةالمعارف...»، VI /٣٨٧).
ساواری، سیاح و مستشرق فرانسوی در ١١٩١ق /١٧٧٧م بندر بولاق قاهره را وصف كرده است كه صدها كشتی در آنجا لنگر میاندازند و دارای كاروانسراهایی برای اقامت بازرگانان بیگانه و انبار كردن كالاهاست (نک : عنان، ٢٣٢). بولاق در اواخر سدۀ ١٢ق با احداث راهی كه آن را به ازبكیه میپیوست، ترقی و توسعه یافت (زكی، ١٣٤). این شهر در حدود سال ١٢١٥ق /١٨٠٠م نزدیك ٢٤ هزار نفر جمعیت و ٢٤ مسجد داشت؛ از آن جمله مسجد ابیالعلاء، زیارتگاه مردم و محل جشن میلاد پیامبر(ص) بود (EI٢).
در پی لشكركشی ناپلئون به مصر، بولاق رو به ویرانی نهاد كه بعداً محمدعلی پاشا آن را بازسازی كرد («دائرةالمعارف»، همانجا). محمدعلیپاشا خدیو مصر (حك ١٢٢٠-١٢٦٤ق /١٨٠٥- ١٨٤٨م) در ١٢٢٢ق از سوی سلطان محمود عثمانی مأمور مبارزه با وهابیان و بازپسگیری مكه و مدینه شد. وی برای ساخت كشتیهای جنگی دستور داد چوب از جاهای مختلف به كارگاههای بولاق منتقل كنند (فرید، ٤٠٦-٤٠٧). وی همچنین برای ایجاد تحولی نوین در مصر كارگاههای ریختهگری در بولاق دایر كرد (EI٢) شهرت عمدۀ این شهر در دورۀ اخیر بهسبب استقرار مطبعۀ بولاق (ه م) در آنجاست كه پس از حملۀ ناپلئون به مصر (١٢١٣ق /١٧٩٨م)، برای رفع نیاز ارتش و دوایر حكومتی و همچنین رقابت با چاپخانۀ دولتی عثمانی در استانبول (مطبعۀ عامره)، توسط محمد علی پاشا تأسیس شد. این چاپخانه عاملی مهم در خیزش نوین بود و در آنجا كتابهای بسیاری به زبانهای عربی، تركی، فارسی و اروپایی به چاپ رسیده است؛ اما چندی بعد به دلیل پیشرفت سریع چاپخانههای خصوصی، بولاق جای خود را به قاهره داد (EI٢؛ «دائرةالمعارف»، VI /٣٨٧-٣٨٩؛ سركیس، «الف»).
بولاق از زمان احداث (٧١٣ق /١٣١٣م) تا زمان سعید پاشا، والی مصر (١٢٧٠-١٢٨٠ق /١٨٥٤-١٨٦٣م) كه نخستین خط آهن را در ١٢٧٢ق /١٨٥٦م میان اسكندریه و قاهره كشید، بندر شهر قاهره باقی ماند و از آن پس از اهمیت و موقعیت آن كاسته شد (همانجا). از زمان خدیو اسماعیل (١٢٨٠-١٢٩٦ق /١٨٦٣-١٨٧٩م) بولاق قدیم توسعه یافت و ساختمانهایش به شهر قاهره پیوست. امروزه بولاق یكی از بخشهای اداری استان قاهره است (همانجا؛ رمزی، ٢(١) /٤).
محلی دیگر كه یاقوت از آن با نام مُنْیۀ بولاق یاد كرده است (٤ /٦٧٥) و در ١٣٣ق /٧٥١م از سوی صالح بن علی، والی خلیفه سفاح عباسی در مصر، به اَسوَد بن نافع فِهری اقطاع داده شد (مقریزی، الخطط، ١ /٣٠٤، المقفی...، ٢ /١٩٢-١٩٣)، پیش از بنیانگذاری بولاق قاهره وجود داشته، و در مقابل آن واقع بوده است. پس از اقامت ابومحمد یوسف بن عبدالله تكروری، شیخ صاحب كرامات در آنجا، در زمان العزیز فاطمی (حك ٣٦٥-٣٨٦ق /٩٧٦-٩٩٦م) به بولاق تكروری معروف گردید و بعدها در شمار روستاهای جیزه درآمد (نک : مقریزی، الخطط ٢ /١٣١، ٣٢٦؛ اكنون بولاق الدكرور از توابع مدیریۀ جیزه است). این روستا كه در ساحل غربی نیل در شمال روستای دقی واقع است، در زمان ممالیك به امرای لشكری اقطاع داده میشد (نک : ابن جیعان، ١٤٢؛ نیز نک : رمزی، ٢(٣) /٩-١٠).
مآخذ
ابن ایاس، محمد، بدائع الزهور، به كوشش محمدمصطفى، قاهره، ١٤٠٢- ١٤٠٤ق /١٩٨٢-١٩٨٤م؛ ابن تغری بردی، النجوم؛ ابن جیعان، یحیی، التحفة السنیة باسماء البلاد المصریة، به كوشش برنهارد موریتس، قاهره، ١٨٩٨م؛ ابن صیرفی، علی، انباء الهصر بابناء العصر، به كوشش حسن حبشی، قاهره، ١٩٧٠م؛ همو، نزهۀ النفوس و الابدان، بهكوشش حسن حبشی، قاهره، ١٩٧٠-١٩٧٣م؛ ابن ظهیره، الفضائل الباهرة، به كوشش مصطفى سقا و كامل مهندس، قاهره، ١٩٦٩م؛ ابن قاضی شهبه، ابوبكر، تاریخ، به كوشش عدنان درویش، دمشق، ١٩٧٧م؛ بغدادی، ایضاح؛ تاج العروس؛ حبشی، حسن، تعلیقات بر نزهة النفوس و الابدان (نک : هم، ابن صیرفی)؛ دهمان، محمداحمد، العراك بین الممالیك و العثمانیین الاتراك، دمشق، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛ رمزی، محمد، القاموس الجغرافی للبلاد المصریة، قاهره، ١٩٩٤م؛ زكی، عبدالرحمان، القاهرة، قاهره، ١٣٨٦ق /١٩٦٦م؛ سركیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره، ١٣٤٦ق /١٩٢٨م؛ عنان، محمدعبدالله، مصرالاسلامیة، قاهره، ١٣٨٨ق /١٩٦٩م؛ فرید، محمد، تاریخ الدولة العلیة العثمانیة، به كوشش احسان حقی، بیروت، ١٤٠٣ق؛ مقریزی، احمد، الخطط، بولاق، ١٣١٢ق؛ همو، المقفی الكبیر، به كوشش محمد یعلاوی، بیروت، ١٤١١ق /١٩٩١م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
EI٢;
Evliya elebi, Seyahatname, Istanbul, ١٩٣٨;
Türkiye diyanet vakf ı Islâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
محمدرضا ناجی