اَبْواء، نام قریۀ بزرگی در نزدیک ودّان میان راه مکه و مدینه که در ١٩ میلی سُقیا و ٢٧ میلی جُحفه واقع است و یک شبانه‌روز از دریا فاصله دارد و آب مشروبش از چاههاست (ابن ‌رسته، ٧ / ١٧٨). به قولی فاصلۀ سقیا و ابواء ٢٩ میل (حمداللـه مستوفی، ١٥) و فاصلۀ ابواء و جحفه ٢٣ میل است (همدانی، ٣٠٠- ٣٠١؛ یاقوت، ١ / ١٠٠). ابواء نام کوهی در همان نواحی نیز هست. برخی معنی این کلمه را جای گردآمدن سیلابها یا گرد آمدن گروههای مختلف مردم دانسته‌اند (یاقوت، همانجا).

نکات مهم تاریخی دربارۀ ابواء

١. قبر آمنه بنت وهب مادر حضرت محمد (ص) که در مراجعت از مدینه به مکه در سنۀ ٤٦ قبل از هجرت در ابواء درگذشت (ابن‌ هشام، ١ / ١٧٧)، بنابر مشهور در این محل است. زمانی که قریش برای خونخواهی شهدای خود در بدر قصد مدینه کردند و به ابواء رسیدند، گروهی خواستند قبر آمنه را نبش کنند، ولی ابوسفیان پس از مشورت با صاحب‌نظران قریش از این کار خودداری کرد (واقدی، ١ / ٢٠٦). در واقعه حدیبیه، پیامبر (ص) بر سر قبر آمنه رفت و بر آن گریست و به مرمت و بازسازی آن پرداخت (ابن‌سعد، ١ / ١١٦). پس از حجة‌الوداع نیز به زیارت قبر آمنه شتافت و بر آن گریه کرد (قمی، ١ / ٤٤).
٢. تقریباً یک سال پس از هجرت، در ماه صفر، پیامبر (ص) به قصد غزو قریش و بنی ضَمرة از مدینه بیرون رفت و در منزلگاه ابواء با مهتر قبیلۀ ضمرة، مَخْشیّ بن عمرو روبه‌رو شد. او با پیامبر از در آشتی درآمد (ابن‌هشام، ٢ / ٢٤١) و پیمان‌نامه‌ای میان مسلمانان و بنی ضمره نوشته شد (ابن‌سعد، ٢ / ٨) و این، نخستین غزوۀ پیامبر (ص) بود (ابن‌هشام، همانجا؛ بخاری، ٥ / ١).
٣. در یکی از مسافرتهای پیامبر، آیاتی از قرآن، از جمله آیۀ تیمم (نساء / ٤ / ٤٣) در ابواء نازل شد (ابن سعد، ٨ / ٧٥؛ ابن‌حنبل، ١ / ٢٢٠).
٤. در همین منزلگاه، ابوسفیان پیش از فتح مکه به حضور پیامبر رسید و اسلام پذیرفت (واقدی، ٢ / ٨٠٧).
٥. مرگ مسلم بن عقبه که او را به علت جنایاتی که در اواخر ٦٣ ق انجام داد، مُسرف بن عقبه می‌نامند، در ابواء اتفاق افتاد و همانجا دفن شد (بلاذری، ٤(٢) / ٤٥).
٦. به قولی عبداللـه بن جعفر در ٩٠ سالگی (٩٠ ق) در ابواء درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد (ابن‌قتیبه، ٢٠٦)، ولی ــ بنابر مشهور ــ عبداللـه بن جعفر در مدینه درگذشته و ظاهراً عبداللـه نام دیگری، از نوادگان عبدالمطلب است که همراه سلیمان بن عبدالملک در ٩٩ ق در ابواء مرده است (بلاذری، ٣ / ٢٩٩؛ ذهبی، ١ / ٢٠١-٢٠٢). این اشتباه ظاهراً از آنجا ناشی شده که خاندان جعفر بن ابی‌طالب را در حوالی ابواء ضیاع و مواشی و خدم فراوان بود (اصطخری، ٢٢٠؛ یاقوت، ٤ / ٩١٠).

مآخذ

ابن حنبل، احمد، مسند، استانبول، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
ابن رسته، احمد بن عمر، الاعلاق النفیسة، لیدن، ١٨٩١ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر؛
ابن‌قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛
ابن‌هشام؛
عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش مصطفی السقّا و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛
اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٢٧ م؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح، استانبول، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش عبدالعزیز الدوری، بیروت، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م؛
حمداللـه مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ ق / ١٩١٣ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و حسین اسد، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
قمی، عباس، سفینة البحار، نجف؛
واقدی، محمد ابن عمر، المغازی، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م؛
همدانی، حسن بن احمد، صفة جزیرة العرب، به کوشش محمد بن علی الاکوع، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
یاقوت، بلدان.

عبدالامیر سلیم