بَهاوَلْپور، شهر و شهرستانی‌ به‌ همین‌ نام‌ در استان‌ پنجاب‌ پاكستان‌. پیش‌ از استقلال‌ پاكستان‌ بهاولپور یكی‌ از استانهای‌ هند به‌ شمار می‌رفت‌ و مركز آن‌ شهر بهاولپور بود. این‌ شهر منسوب‌ به‌ بنیان‌گذار آن‌ نواب‌ بهاول‌ خان‌ است‌.
بهاولپور در شمال‌ و شرق‌ بیابان‌ خشك‌ راجپوتانا، و در جنوب‌ رودخانه‌های‌ ستلج‌، پنجند و سند، و در مركز پاكستان‌ قرار دارد (نک‌ : میراث‌...، ٢٠٩؛ حسینی‌ منشی‌، ١/٦٢١؛ یاپ‌، ١٧٧). شهرستان‌ بهاولپور در ١٣٣٤ش‌/١٩٥٥م‌ با وسعتی‌ حدود ٨٣٠‘٢٤كمـ٢ از ٣ شهر بهاولپور، بهاول‌نگر و رحیم‌یارخان‌ تشكیل‌ یافت‌ (نک‌ : بریتانیكا، I/٧٩٩). در ١٣٦٠ش‌/١٩٨١م‌ جمعیت‌ شهر بهاولپور ١٧٨ هزار، و شهرستان‌ ٠٠٠‘٤٤٧‘١نفر بوده‌ است‌ (همانجا).
اقتصاد این‌ شهرستان‌ از قدیم‌ وابسته‌ به‌ آب‌ رودخانه‌ها بوده‌ (استیونز، ٤٣؛ فلدمن‌، ٦٤)، و به‌ همین‌ سبب‌، شبكۀ كانالهای‌ آب‌ به‌ درازای‌ ٧ هزار كمـ از اواخر سدۀ ١٩م‌ در آنجا احداث‌ شده‌ كه‌ در كنار آنها مراكز مسكونی‌ از جمله‌ منچین‌ آباد پدید آمده‌ است‌ (نک‌ : ركلو، VIII/٢٢٦). در این‌ منطقه‌ گندم‌، حبوبات‌، پنبه‌، نیشكر و خرما كشت‌ می‌شود و گوسفند و گاو پرورش‌ می‌یابد، به‌ گونه‌ای‌ كه‌ پشم‌ آنها به‌ سایر نقاط صادر می‌گردد. قالی‌بافی‌ و تولید پارچه‌های‌ ابریشمی‌ و ظروف‌ سفالین‌ هم‌ در بهاولپور رواج‌ دارد و صدور پارچۀ ابریشمی‌ به‌ افغانستان‌ و آسیای‌ مركزی‌ از گذشته‌ یكی‌ از منابع‌ درآمد این‌ ناحیه‌ بوده‌ است‌ (همو، نیز بریتانیكا، همانجاها).
ساكنان‌ بهاولپور از نژاد جت‌، و طبقۀ حكمرانان‌ پیشین‌ آن‌ از قبیلۀ داوودپوترا بودند كه‌ خود را از فرزندان‌ خلفای‌ عباسی‌ مصر می‌دانستند، و بعضی‌ گمان‌ دارند منظور خلفای‌ فاطمی‌ مصر بوده‌ است‌ (نک‌ : فلدمن‌، یاپ‌، همانجاها).
محل‌ شهر بهاولپور را گاهوارۀ فرهنگ‌ و تمدن‌ كهن‌ دانسته‌، و آورده‌اند كه‌ رودخانه‌ای‌ از آن‌ می‌گذشته‌ است‌ كه‌ امروزه‌ آن‌ را رودخانۀ گم‌شده‌ می‌نامند (میراث‌،همانجا). بهاول‌خان‌ این‌منطقه‌ را در ١١٦٣ق‌/١٧٥٠م‌ به‌عنوان‌ پاداش‌ خدمات‌ به‌ حكومت‌ ملتان‌، دریافت‌ كرد و آن‌ را مركز حكومتی‌ قرار داد كه‌ خود و فرزندانش‌ حدود ٢٠٠ سال‌ بر آن‌ حكم‌ راندند (نک‌ : عبدالرشید، ٢٣٩؛ میراث‌، همانجا). حكومت‌ بهاولپور در سالهای‌ بعد از ١٨٣٠م‌ تنها شامل‌ منطقۀ پنجاب‌ بود كه‌ امپراتوری‌ سیك‌، قادر به‌ گشودن‌ آن‌ نشد (نک‌ : رُزبری‌، ٨٠؛ «تاریخ‌...»، IX/٢٨٦-٢٨٧). اولین‌ پیمانهای‌ حكومت‌ بهاولپور با دولت‌ انگلیس در دهۀ ١٨٣٠م‌ امضا شد (نک‌ : یاپ‌، ٢١٧؛ برجس‌، ٣٢٩) كه‌ طبق‌ آن‌ بهاولپور سلطۀ انگلستان‌ را به‌ رسمیت‌ شناخت‌ و همكاری‌ با آن‌ دولت‌ را پذیرفت‌ و در مقابل‌ دولت‌ انگلستان‌ موجودیت‌ بهاولپور را تضمین‌ كرد (همو، ٣٣٦). این‌ پیمان‌ به‌ تسلط كامل‌ انگلستان‌ بر بهاولپور (١٢٦٥ق‌/١٨٤٩م‌) انجامید (رزبری‌، ١٣٩-١٤٠). این‌ منطقه‌ پس‌ از تأسیس‌ دولت‌ پاكستان‌ در ١٣٣٣ش‌/١٩٥٤م‌ به‌ آن‌ كشور ملحق‌ گردید (میراث‌، همانجا).
شهر بهاولپور دارای‌ یك‌ دانشگاه‌ اسلامی‌ است‌ كه‌ در ١٣٥٤ش‌/١٩٧٥م‌ تأسیس‌ شد (بریتانیكا، همانجا). در این‌ منطقه‌ دژها و دیگر بناهای‌ تاریخی‌ بسیاری‌ وجود دارد كه‌ قریۀ باستانی‌ اُچ‌ در ٧٥ كیلومتری‌ شهر بهاولپور از جملۀ آنهاست‌. پیشینۀ تاریخی‌ این‌ قریه‌ را به‌ نیمۀ هزارۀ نخست‌ قبل‌ از میلاد می‌رسانند (میراث‌، ٢٠٩-٢١١).

مآخذ

حسینی‌ منشی‌، محمود، تاریخ‌ احمد شاهی‌، به‌ كوشش‌ دوست‌ مراد سید مرادُف‌، مسكو، ١٩٧٤م‌؛
فلدمن‌، هربرت‌، سرزمین‌ و مردم‌ پاكستان‌، ترجمۀ عبدالحسین‌ شریفیان‌، تهران‌، ١٣٤٩ش‌؛
میراث‌ جاودان‌، به‌ كوشش‌ كمال‌ حاج‌ سیدجوادی‌، اسلام‌آباد، ١٣٧٠ش‌؛
نیز:

Rashid, Sh., History of the Muslims of Indo - Pakistan Sub - Continent, Lahore, ١٩٧٨;
Britannica, micropaedia, ١٩٨٦;
Burgess, J., The Chronology of Indian History, Delhi, ١٩٧٥;
A Comprehensive History of India, ed. A. C. Banerjee and D. K. Ghose, People's Publishing House;
Reclus, E., Nouvelle g E ographie universelle, Paris, ١٨٨٥;
Roseberry, J. R., Imperial Rule in Punjab, New Delhi, ١٩٨٧;
Stephens, I., Pakistan, London, ١٩٦٤;
Yapp, M. E., Strategies of British India, Oxford, ١٩٨٠.

پرویز امین