بَگِرْمی، یا بكرمی، بقرمی، نام منطقه‌ای در ناحیۀ افریقای مركزی، و دولتی به همین نام كه در سده‌های ١٠-١٣ق / ١٦-١٩م برخی از فرمانروایانش مسلمان بوده‌اند. این سرزمین در كرانه راست رودخانه شاری، در جنوب شرقی دریاچۀ چاد در جلگه‌ای گسترده و نسبتاً مرتفع با شیب مختصر به جانب دو دریاچۀ چاد و بحرالغزال واقع بوده است (كوك، ٣٤٤؛ EI¹؛ «دائرةالمعارف ...»).
زمین این منطقه جز در خشك سالیهای غیرعادی، نسبتاً حاصل‌خیز است و در آن انواع ارزن كه قوت غالب اهالی آن را تشكیل می‌دهد، كشت می‌شود. پرورش گاو و گوسفند و بز و طیور نیز در آنجا رایج است (ناختیگال، II / ٦٩ ؛EI١؛ بریتانیكا، I / ٧٢٨) و برخی محصولات مختصر صنعتی هم در این ناحیه تولید می‌گردد (ناختیگال،IV / ٦٨ ). در گذشته عود و عنبر و شاخ كرگدن از این منطقه به اروپا، و نیزه و زوبین به نقاط دیگر افریقا صادر می شد (همو،I / ١١٩, ٤١٠ ). بگرمی در اواخر سدۀ ١٩م، ١٣٠ هزار تن جمعیت داشت كه از نژادهای مختلف تشكیل می‌شدند (تریمینگام، ١٣٨؛ «دائرةالمعارف »).
دربارۀ سابقۀ تاریخی دولت بگرمی اطلاعات كتبی در دست نیست و آگاهیهای موجود درباره آن مبتنی بر روایات شفاهی است (كوك، ٣٤٤، ٣٥٣). برپایۀ همین روایات در حدود سالهای ٩٠٦-٩٢٦ق / ١٥٠٠-١٥٢٠م گروهی از مهاجران با یكی از قبایل بومی متحد شدند و پس از گرویدن به اسلام و غلبه بر چند دولت كوچك دیگر، شهر مسینا را تأسیس كردند و از آنجا به گسترش قلمرو خود و انتشار اسلام پرداختند و دولت بگرمی در نتیجۀ همین اقدامات پدید آمد (نک‌ : ماكه، ٢٢٩؛ كوك، همانجا؛ تریمینگام،.(١٣٧
نخستین سلطان بگرمی، مالو، و جانشین او، عبدالله حاجی از نژاد كنگا بودند و بگرمی را از سلطۀ بورنو خارج كردند. عبدالله حاجی سازمانهای اسلامی در آنجا ایجاد كرد و وحدت مردم از مسلمان و غیرمسلمان را استحكام بخشید (كوك، ٣٥٣، ٣٦٤؛ بروكلمان، ٤٠٩؛ تریمینگام، همانجا). اما به‌رغم حضور حاكم مسلمان، در این كشور، پذیرش اسلام به جمع محدودی منحصر بود و با آنکـه در دوره‌های مختلف، به‌ویژه در دوره سلطنت محمد امین (١١٦٤-١١٩٩ق / ١٧٥١-١٧٨٥م ) كوششهایی در جهت گسترش اسلام صورت گرفت، با این همه، موفقیت چندانی به دست نیامد (كوك، ٣٥٣؛ تریمینگام،.(١٣٨
دولت بگرمی در ١٢٣٥ق / ١٨٢٠م به بورنو حمله كرد و شهرهای آن را تاراج نمود (فیشر،II / ١٢١ ). در ١٢٨٧ق / ١٨٧٠م نیروهای دولت اوآدای، بگرمی را تصرف، و سلطان آنجا را تبعید كردند (كوك، ٣٤٤). بگرمی از ١٨٩٠م، به رغم اعتراض دولت عثمانی، زیر نفوذ دولت فرانسه قرار گرفت و این دولت در ١٨٩٧م سلطان بگرمی را تحت حمایت خود قرار داد (ناختیگال، I / ١٨٢؛ كوك، همانجا)؛ اما این تحت‌الحمایگی، بهانه‌ای برای حمله به بگرمی، و ویرانگری آن به دست همسایگانش داد، تا آنجا كه فرانسویها برای پایان دادن به این اوضاع، در ١٣١٧ق / ١٨٩٩م با فرستادن نیروی نظامی به این منطقه، به حیات سیاسی دولت مسلمان بگرمی پایان دادند (كوك، ٣٥٤؛ بروكلمان،.(٤١٧

مآخذ

كوك، ژ.م .، مسلمانان افریقا، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٧٣ش؛
ماكه، ژاك، تمدن سیاهان، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٦٩ش؛
نیز:

Britannica, micropaedia, ١٩٧٨;
Brockelmann, C., History of the Islamic Peoples, tr. J. Carmichael and M. Perlmann, London, ١٩٤٩;
EI¹;
Enciclopedia Italiana;
Fisher, A.G.B. and H.J. Fisher, introd. Sahara and Sudan (vide: Nachtigal);
Nachtigal, G., Sahara and Sudan, eds. and tr. A. G.B.Fisher and H. J. Fisher, London, ١٩٧١-١٩٨٠;
Trimingham, J.S., A History of Islam in West Africa, Oxford, ١٩٦٢.

پرویز امین