شهرستان بانه را کوههای بلند فراگرفته است وبرای ورود و خروج از آن باید از گردنه‌های مرتفع عبور کرد و تنها در بخش باختری از ارتفاع کوهها کاسته می‌شود (توکلی، ١٥). کوههای آربابا، بابوس، جنیره، سورکیو، میدانان و عاشقان مرز این شهرستان را با عراق تشکیل می‌دهد (جغرافیا...، ٢/ ٨٨٥).
شهرستان بانه دارای آب و هوای نسبتاً سرد و نیمه مرطوب است و مهم‌ترین رودهای آن اینهاست: چومان، نیروان، و تاژه‌بان که از به هم پیوستن دو رود شوی و بانه پدید می‌آید (فرهنگ، ١٣). رود بانه پس از آبیاری این شهر در نزدیکی سردشت به زاب کوچک می‌پیوندند (شمیم، ١٧). رستنیهای این شهرستان متنوع است (فرهنگ، همانجا). به دست‌آوردن مازو ازدیرباز منبع درآمد مهمی برای مردم این شهرستان بوده است (فرمانرنفرما، ٢/ ٨١٣) و جنگل بزرگی از بلوط که کوهستانهای میانه بانه و سردشت را فراگرفته، سرچشمۀ اصلی این درآمد به شمار می‌رود. دست‌کم از ١٠٠ سال پیش، افزون بر مصارف بازارهای داخلی، این کالا را از راه بندر آستارا به روسیه صادر می‌شده است (ﻧﻜ : اوبن، ١١٤؛ مرگان، ٢/ ٤٧).

جمعیت و اقتصاد

بانه یکی از شهرستانهای هشتگانۀ کردستان است (سازمان تقسیمات...، ٤٠-٤١) که دارای یک شهر و ٤بخش (به نامهای آلوت، مرکزیف نمشیر و ننور)، ٨ دهستان و ٢٠٣ آبادی دارای سکنه است. در آبان ١٣٧٥جمعیت این شهرستان ٦٠٦‘١٠٥ نفر بوده است که ٤٣٣‘٥٥ نفر آن در نقاط شهری و ١٧٣‘٥٠ نفر در نقاط روستایی می‌زیسته‌اند (سرشماری...، پانزده ـ شانزده). اقتصاد مردم بانه برپایۀ کشاورزی، باغداری، دامداری و دام‌پروری است. کشاورزی آن به گونۀ سنتی و به دو روش آبی و دیم صورت می‌گیرد. محصولات عمدۀ آن عبارتند از: گندم، جو، بنشن و نباتات علوفه‌ای. همچنین باغداری و به‌ویژه پرورش انگو رایج است. صنایع‌دستی مانند قالی‌بافی، گلیم‌بافی، سوزن‌دوزی و خراطی نیز وجود دارد (فرهنگ، ١٤).

شهر بانه

این شهر که مردم آنجا را به‌روژه گویند (ﻧﻜ : صفی‌زاده، ٦٤٥)، مرکز شهرستان بانه است و در °٤٥ و ´٥٣ طول شرقی و °٣٥ و ´٥٩ عرض شمالی و در ارتفاع ٥٤٠‘١ متری قرار گرفته است. همچنین این شهر در ٢٧٠ کیلومتری شمال باختری سنندج مرکز استان کردستان واقع است (فرهنگ، ١٥). بانه شهری کوهستانی است و جنگلهای آن زیبایی ویژه‌ای بدان بخشیده است (جغرافیا، ٢/ ٩٠٨-٩٠٩). در آبان ١٣٧٥، این شهر دارای ٧١٦‘٩ خانوار با ٢٥٦‘٥٢ نفر جمعیت بوده است (سرشماری، چهل).

پیشینۀ تاریخی

برخی از نویسندگان پیشینۀ بانه را بسیار کهن پنداشته، و احتمال داده‌اند که همان سرزمین تاریخی پارسواش یا پارسو است و بر این باورند که پارسها پیش از مادها و در سدۀ ١٢ق‌م به کوهستان زاگرس رسیده، و پیش از آنکه به پارس بروند، ٣ سده یا بیشتر در اینجا زیسته‌اند (ﻧﻜ : ادمنذر، ٥). بانه در دورۀ آشوریان ازسرزمینهایی به شمار می‌رفت که در معرض تهدید بود، چنانکه در دورۀ فرمانروایی تیگلت پیلسر سوم (٧٤٨-٧٢٨ق‌م) سپاهیان آشور در تهاجم خود تا اطراف بانه پیش آمدند (کامرون، ١١٢).
از تاریخ پیش از اسلام، آگاهی دیگری در دست نیست، جز آنکه در این سرزمین حکومتی وجود داشته است (بابامردوخ، ٣(٢)/ ٤١٣). به نوشتۀ بدلیسی در شرف‌نامه که در اوایل سدۀ ١٠ق تألیف شده، ولایت بانه متشکل از دو قلعه و ناحیه بود که یکی را «پیروز» و ناحیۀ بانه و دیگری را قلعۀ «شیوه» می‌نامیدند (ص ٤١٣). در همین دوره فرمانروایان بانه «اختیارالدینی» لقب داشتند. گفته شده است که اینان چون به اختیار خود آیین اسلام را پذیرفتند، به این لقب شهرت یافتند (ﻧﻜ : همانجا). نخستین کسی است که از میان آنان مشهور گردید، میرزابیک فرزند میرمحمد است. پس از وی فرزندش بوداق بیک به حکومت رسید، ولی پس از چندی با شورش برادران خود روبه‌رو شد و به دربار شاه طهماسب صفوی (٩٣٠-٩٨٤ق/ ١٥٢٤-٢٥٧٦م) پناه برد و در قزوین درگذشت. پادشاه صفوی، سلیمان بیک برادر او را به فرمانروایی بانه برگزید و وی ٢٠ سال بر ان سرزمین حکومت کرد (همو، ٤١٣-٤١٥). سلیمان بیک فرمانروایی عادل بود و آرامگاه او که در ٣ کیلومتری بانه قرار دارد. زیارتگاه مردم آن سرزمین است (مردوخ کردستانی، ٢/ ٧٠).
فرمانروایی اختیارالدینیها از ٩١٢ تا ١٢٨٩ق/ ١٥٠٦ تا ١٨٧٢م به طول انجامید و در این مدت ١٦ نفر از آنها بر بانه حکومت کردند (صفی‌زاده، ٦٤٦). آنان افزون‌بر حکومت سیاسی، از مقام مذهبی نیز برخوردار بودند. در طی سده‌ها، اهمیت سیاسی و موقعیت نظامی بانه، به سبب هم‌مرزی با امپراتوری عثمانی بوده است و نیز بدین‌سبب که این سرزمین زیستگاه ٣ قبیلۀ بزرگ و متحد کُرد: اردلان، بابان و مکریان به شمار می‌رفت. معمولاً پاسداری از مرز ایران، از شهر خوی گرفته تا کرمانشاه به فرمانرومایان بانه واگذار گردیده بود (ایرانیکا، III/ ٦٦٥).
حکام بانه و اورامان دارای لقب «سلطان» بودند. برخی از نویسندگان بر این باورند که این لقب را نادرشاه افشار (١١٤٨-١١٦٠ق/ ١٧٣٥-١٧٤٧م) بدانها داده بود (سنندجی، ٣٨-٣٩؛ مشیرالدوله، ١٣٦-١٣٧)؛ ولی از آنجا که در زمان شاه عباس اول (٩٩٦-١٠٣٨ق/ ١٥٨٨-١٦٢٩م) نیز یکی از فرمانروایان بانه به نام اسکندر سلطان بوده است (ﻧﻜ : اسکندربیک، ٨١٤)، به‌نظر می‌رسد که این لقب را شاهان صفوی به آنها داده باشند.
آخرین فرمانروای اختیارالدینی، عبدالکریم خان است که به دست یکی از گماشتگان خود به نام یونس‌خان در ١٢٩٠ق/ ١٨٣٧م کشته شد. او اهل شعر و ادب نیز بوده است و سروده‌هایی به فارسی و کردی دارد و گویا «کریم» تخل می‌کرده است (بابامردوخ کردستانی، ٣(٢)/ ٤١٤-٤١٦). یونس‌خان نیز پس از چندی به دست برادرزاده‌اش کشته شد و حمه‌خان (محمدخان پسر یونس خان به فرمانروایی رسید. او هم در آغاز نخستین جنگ جهانی در ١٣٣٣ق/ ١٩١٥م توسط نیروهای عثمانی به قتل رسید و پس از آن بانه به تابعیت ساوجبلاغ (مهاباد کنونی) درآمد (زکی، ٤٩٩).
در ١٣٢٣ش شهر بانه به وسیلۀ محمدرشیدخان (معروف به حمه رشید) داروخانی (از کردهای روستای داروخان عراق) که بر ضد دولت مرکزی ایران دست به شورش زده بود، به آتش کشیده شد، ولی با حملۀ نیروهای دولتی و فرار او به عراق بازسازی شهر آغاز شد و طی ١٠ سال ادامه یافت (توکلی، ٢١٣-٢١٥؛ ایرانیکا، همانجا). بانه و برخی از روستاهای آن، در جنگ عراق با ایران (١٣٥٩-١٣٦٧ش/ ١٩٨٠-١٩٨٨م) هدف بمبارانهای هوایی با سلاحهای شیمیایی گردید و مردم آن آسیبهای فراوان دیدند (ﻧﻜ : پارسادوست، ٥٠٥، ٥١٢-٥١٣، ٦١٩، ٦٤٠).

مآخذ

اسکندربیک، عالم‌آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
اوبن، اوژن، ایران امروز، ١٩٠٦-١٩٠٧، ایران و بین‌النهرین، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران، ١٣٦٢ش؛
بابامردوخ روحانی، تاریخ مشاهیر کرد، به کوشش ماجد مردوخ روحانی، تهران، ١٣٧١ش؛
بدلیسی، شرف‌الدین، شرف‌نامه، به کوشش محمدعباسی، تهران، ١٣٤٣ش؛
پارسا دوست، منوچهر، نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ایران، تهران، ١٣٧١ش؛
توکلی، محمدرئوف، جغرافیا و تاریخ بانۀ کردستان، تهران، ١٣٦٣ش؛
جغرافیای کامل ایران، وزرات آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
زکی، محمدامین، تحقیق تاریخی بانۀ کرد و کردستان، ترجمۀ حبیب‌الله تابانی، تبریز، ١٣٧٧ش؛
سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران، وزارت کشور، تهران، ١٣٧٦ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بانه، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سنندجی، شکرالله، تحفۀ ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، تهران، ١٣٦٦ش؛
شمیم، علی‌اصغر، کردستان، تهران، ١٣٧٠ش؛
صفی‌زاده، صدیق، تاریخ کرد و کردستان، تهران، ١٣٧٨ش؛
فرمانفرما، عبدالحسین، گزیده‌ای از مجموعۀ اسناد، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ١٣٦٦ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (بانه)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٣ش، ج ٣٤؛
کامرون، جرج، ایران در سپیده دم تاریخ، ترجمۀ حسن انوشه، تهران، ١٣٦٥ش؛
مردوخ کردستانی، محمد، تاریخ، تهران، چاپحانۀ ارتش؛
مرگان، ژاک، ایران، مطالعات جغرافیایی، ترجمۀ کاظم ودیعی، تبریز، ١٣٣٩ش؛
مشیرالدولۀ تبریزی، جعفر، رسالۀ تحقیقات سرحدیه، به کوشش محمدمشیری، تهران، ١٣٤٨ش، نیز:

Edmonds, C.J., kurds, turks and arabs, London, ١٩٥٧;
Iranica.
محسن احمدی