آیاس‌، قصبه‌ای‌ كوچك‌ در غرب‌ خلیج‌ اسكندرون‌ در بخش‌ یومورتالیك‌ از استان‌ آدانا (تركیه‌) و مركز اداری‌ بخش‌. امروز آن‌ را یومورتالیك‌ می‌نامند. جمعیت‌ آن‌ برابر سرشماری‌ ١٩٨٠ م‌، ٤٤٤‘٢ نفر است (TA, IV / ٣٥٧;
YA, I / ١٧). در روزگار باستان‌ آیگای، آیگایای، آیگه‌ آی، نام‌ داشته‌ و از شهرهای‌ یونانی‌ كرانۀ دریای‌ مدیترانه‌ به‌ شمار می‌رفته‌ است‌ (پاولی‌، I / ٩٤٥). بازرگانان‌ و دریانوردان‌ ایتالیایی‌ (ونیزیها و جنواییها) آن‌ را لاگاتسو و آجاتسو می‌خواندند (TA، همانجا؛ ML, I / ٩٣٦;
İA, II / ٤٢). دمشقی‌ نام‌ اصلی‌ آن‌ را اَیاذ نوشته‌ است‌ (ص ٣٦٣).
اراضی‌ این‌ منطقه‌ از رسوبات‌ رودخانۀ جیحان‌ و تپه‌هایی‌ كه‌ ارتفاع‌ آن‌ ١٥٠-٢٥٠ متر می‌باشد، تشكیل‌ یافته است‌ (‌TA XXXIII / ٤٥٩). آب‌ و هوای‌ آن‌ مدیترانه‌ای‌، حداكثر درجۀ حرارت‌ سالانه‌ °٨ / ٣٧ و حداقل‌ آن‌ °١ / ٣- سانتی‌گراد و باران‌ متوسط سالانه‌ ٨٣٥ میلی‌متر است ‌(TA;
YA, I / ١٤، همانجا) كه‌ بیش‌تر در زمستان‌ و بهار می‌بارد. در قرون‌ وسطی‌، این‌ شهر جزئی‌ از ایالت‌ كیلیكیه‌ در ساحل‌ دریای‌ مدیترانه‌ و بر سر راههای‌ كاروان‌رو قرار داشت‌ (خداوردیان‌، ١ / ٢٣٦) و فرمانروایان‌ ارمنی‌ بر آن‌ تسلط داشتند (همو، ١ / ٢٣٢). زمانی‌ كه‌ حكومت‌ شاهزاده‌نشینهای‌ كرانۀ دریای‌ مدیترانه‌ كه‌ به‌ وسیلۀ مسیحیان‌ تأسیس‌ یافته‌ بود، رو به‌ انحطاط نهاد (سدۀ ٧- ٨ ق / ١٣-١٤ م)، دوران‌ شكوفایی‌ آیاس‌ آغاز گردید (همانجا؛ TA, IV / ٣٥٧). كالاهایی‌ كه‌ از مشرق‌ به‌ اروپا می‌رفت‌، پس‌ از انبار شدن‌ در بغداد و تبریز به‌ آیاس‌ حمل‌ و از آنجا به‌ مقصد كشورهای‌ اروپایی‌ صادر می‌شد (همانجاها). همچنین‌ پس‌ از آنكه‌ بنادر طرابلس‌ و عكّا به‌ دست‌ مسلمانان‌ افتاد، بازرگانان‌ مسیحی‌ به‌ آیاس‌ روی‌ آوردند و آنجا را محلّ‌ تجمّع خود قرار دادند (ابوالفدا، تقویم‌ البلدان‌، ٢٤٩). قرار گرفتن‌ آیاس‌ بر سر راههای‌ ارتباطی‌ عراق‌ ـ سوریه ـ آناتولی‌ و نزدیكی‌ به‌ رودخانۀ جیحان‌ از یك‌ سو و محافظت‌ آن‌ به‌ وسیلۀ برج‌ و باروهایی‌ چند (TA، همانجا) از دیگر سو، از علل‌ مهم‌ گسترش‌ این‌ شهر بوده‌ است‌. همچنین‌ با روی‌ كار آمدن‌ سلجوقیان‌ آسیای‌ صغیر، به‌ویژه‌ در زمان‌ علاءالدین‌ كیقباد در آناتولی‌ و ممالیك‌ مصر، بنادر شرق‌ دریای‌ مدیترانه‌ اهمیت‌ خود را از دست‌ داد و بنادر جدید جنوب‌ آناتولی‌ و در رأس‌ آنها آیاس‌ رونق‌ گرفت‌ (TA، همانجا). در زمان‌ ایلخانان‌ نیز از آنجا كه‌ آنان بازرگانان‌ خود را به‌ تجارت‌ از راه‌ آیاس‌ تشویق‌ می‌كردند (رانسیمان‌، ٤٣٠) و این‌ شهر را به‌عنوان‌ عمده‌ترین‌ راه‌ تجارت‌ خود به‌ جهان‌ خارج می‌دانستند، بر اهمیت‌ و اعتبار آن افزوده شد (همو، ٤٣٢). بازرگانان‌ مسیحی‌ به‌رغم‌ آنكه‌ پاپ‌ داد و ستد با مسلمانان‌ را ممنوع‌ ساخته‌ بود، بر سر تجارت‌ با مسلمین‌ آنچنان‌ رقابت‌ می‌كردند (همو، ٤٣١) كه‌ گاه‌ به‌ درگیریهایی‌ خونین‌ منجر می‌گردید (İA، همانجا). بازرگانان‌ عراقی‌، سوری‌، مغولی‌، ونیزی‌، و جنوایی‌ در این‌ بندر به‌ خرید و فروش‌ كالاهایی‌ نظیر ادویه‌، نیل‌، پارچه‌های‌ ابریشمی‌، پوست‌، پنبه‌ و نظایر آن‌ می‌پرداختند (همانجا؛ TA، همانجا). در ٧٢٢ ق / ١٣٢٢ م‌ عساكر بلاد مصر و شام‌ و سواحل‌ به‌ فرماندهی‌ آلتون‌ بوغا (الطن‌ بغا) نایب‌ شهر حلب‌، آیاس‌ را محاصره‌ كردند و پس‌ از درهم‌ كوبیدن‌ آن‌ از دریا و خشكی‌ آن‌ را گشودند و تا آنجا كه‌ می‌توانستند، ویران‌ ساختند (ابوالفداء، المختصر فی‌ اخبار البشر، ٤ / ٩١). در ٧٢٣ ق / ١٣٢٣ م‌ مصالحه‌ای‌ میان‌ ممالیك‌ و مردم‌ شهر صورت‌ گرفت‌، اما وقتی پاپ‌ دستور داد بارو و قلعۀ ویران‌ شده‌ را تعمیر كنند، ممالیك‌ این‌ امر را مقدمه‌ای‌ برای‌ شروع‌ جنگ‌ صلیبی‌ جدیدی‌ شمردند و بار دیگر در ٧٣٧ ق / ١٣٣٧ م‌ آن‌ را ویران‌ ساختند و سرانجام‌ در ٧٤٨ ق / ١٣٤٧ م‌ حاكمیت‌ قطعی‌ خود را بر این‌ شهر اعمال‌ كردند (همان‌، ٤ / ١١٩، ١٤٧؛ İA, ٤٣). بعد از آنكه‌ در اوایل‌ سدۀ ١٠ ق / ١٦ م‌ سلطان‌ سلیم‌ عثمانی‌ (٨٧٢-٩٢٦ ق / ١٤٦٧-١٥٢٠ م) مصر را تصرف و متصرفات‌ ممالیك‌ را ضمیمۀ‌ خاك‌ عثمانی‌ كرد، آیاس‌ نیز جزئی‌ از ایالت‌ آدانا گردید. با افول‌ تجارت‌ شرق‌ از راه‌ دریای‌ مدیترانه‌، آیاس‌ نیز از رونق‌ افتاد تا آنجا كه‌ در آغاز قرن‌ ١٩ م‌ به‌ صورت‌ روستایی‌ كوچك‌ درآمد.
پس‌ از آنكه‌ لولۀ انتقال‌ نفت‌ عراق‌ به‌ تركیه‌ در ١٩٧٧ م‌ به‌ منطقۀ یومورتالیك‌ كه‌ نقطۀ پایان‌ آن‌ بود رسید، اقدامات‌ و تأسیسات‌ عمرانی‌ در این‌ ناحیه‌ آغاز شد، این‌ خط لوله‌ كه‌ طول‌ آن‌ ٩٨١ كمـ است‌، در روستای‌ گول‌ او اسی در فاصلۀ ٢٠ كیلومتری‌ آیاس‌ به‌ دریا می‌رسد كه‌ جادّۀ آسفالته‌ای‌ آن‌ دو را به‌ هم‌ مربوط می‌كند. وجود اسكلۀ بزرگ‌ بارگیری‌ نفت‌ و انبارهایی‌ به‌ ظرفّیت‌ یك‌ میلیون‌ تن‌ و تأسیسات‌ جانبی‌ آن‌ در ناحیه‌، آیندۀ درخشانی‌ را برای‌ این‌ قصبۀ كوچك‌ نوید می‌دهد (TA, XXXIII / ٤٥٩). بقایای‌ شهر باستانی‌ در نزدیكی‌ این‌ قصبۀ كوچك‌ هنوز باقی‌ است‌ كه‌ كانالهای‌ انتقال‌ آب‌، برج‌ و باروی‌ نزدیك‌ ساحل‌ دریا و برجی‌ كه‌ به‌ دستور سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌ در ٩٤٣ ق / ١٥٣٦ م‌ ساخته‌ شده‌ است‌، از آن‌ جمله‌اند ( قاموس‌ الاعلام‌، YA, I / ١٥٤).

مآخذ

ابوالفداء، تقویم‌ البلدان‌، پاریس‌، ١٨٤٠ م‌؛
همو، المختصر فی‌ اخبار البشر، بیروت‌، دارالمعرفة؛
خداوردیان‌، ك‌. س‌.، تاریخ‌ ارمنستان‌، ترجمۀ گرمانیك‌، تهران‌، ١٣٦٠ ش‌؛
دمشقی‌، نخبة الدهر، ترجمۀ سیدحمید طبیبیان‌، تهران‌، ١٣٥٧ ش‌؛
رانسیمان‌، استیون‌، تاریخ‌ جنگهای‌ صلیبی‌، ترجمۀ منوچهر كاشف‌، تهران‌، ١٣٥٠ ش‌؛
قاموس‌ الاعلام؛
نیز:‌

İA;
ML, Pauly;
TA;
YA.

علی‌اکبر دیانت