بیشْكِك‌، شهری‌ در قرقیزستان‌ و مركز این‌ جمهوری‌. نویسندگان‌ اسلامی‌ به‌ تفصیل‌ از راه‌ بازرگانی‌ آسیای‌ غربی‌ به‌ چین‌ كه‌ از هفت‌ رود می‌گذشته‌، یاد كرده‌، و از چند شهر و قریه‌ در این‌ مسیر، از جمله «جول‌» نام‌ برده‌اند (مثلاً ابن‌ خردادبه‌، ٢٩؛ قدامه‌، ٢٠٦). دربارۀ محل‌ جول‌ تفاوتهای‌ اندكی‌ دیده‌ می‌شود. بارتولد نخست‌ احتمال‌ داد جول‌ كهن‌ در موضع‌ سابق‌ قریه «عَلَمِ دین‌» در نزدیكی‌ شهر پیشْپِك‌ (II(١) / ٣٧) قرار داشته‌ است‌، ولی‌ بعدها موضع‌ جول‌ را با پیشپك‌ یكی‌ دانست‌ و با اتكا به‌ گزارش‌ رشیدالدین‌ محل‌ جول‌ را در حدفاصل‌ زیستگاه‌ نایمانها و بوری‌ تیبتها در جنوب‌ تعیین‌ كرد و ویرانۀ علم‌ دین‌ را بر موضع‌ جول‌ منطبق‌ دانست‌ (نک‌ : II(٢) / ٢٨٢). چه‌ بسا علت‌ اختلاف‌ در مورد محل‌ پیشپك‌ وجود ویرانه‌ای‌ با نام‌ قلعۀ «پیشپك‌ آتا» در نزدیكی‌ پیشپك‌ بوده‌ است‌ (همو، IV / ٤٥).
بارتولد «جول‌» در مآخذ اسلامی‌ را با «چول‌» در زبان‌ تركی‌ كه‌ به‌ معنای‌ دشت‌ و صحراست‌، یكی‌ می‌داند (II(٢) / ٢٨٢، حاشیۀ ١١٨) و این‌ به‌ نظر درست‌ می‌رسد، زیرا در شمال‌ آن‌ بلافاصله‌ دشتی‌ ریگزار آغاز می‌شود (همو، II(٢) / ٢٨١). شهر جول‌ بعدها پیشپك‌ نام‌ گرفت‌. دربارۀ نام‌ پیشپك‌ افسانه‌هایی‌ وجود دارد كه‌ زملیانیتسین‌ در كتاب‌ تاریخ‌ خود بدانها اشاره‌ كرده‌ است‌. در كتاب‌ نیاز محمد باعنوان‌ تاریخ‌ شاهرخی‌ نیز بدین‌ نام‌ اشاره‌ شده‌ است‌. رومودین‌ تصریح‌ كرده‌ است‌ كه‌ مردم‌ محل‌ پیشپك‌ را به‌ صورت‌ پیشكِك‌ تلفظ می‌كرده‌اند (نک‌ : همو، II(١) / ٥٣٣، نیز حاشیۀ ٣٦). در نوشتۀ مورخان‌ خوقند نیز نام‌ پیشپك‌ به‌ صورت‌ پیشكك‌ آمده‌ است‌ (همو، III / ٥٦٩).
نام‌ پیشپك‌ تا ١٣٠٥ش‌ / ١٩٢٦م‌ بر این‌ شهر اطلاق‌ می‌شد. در این‌ سال‌ به‌ احترام‌ میخائیل‌ واسیلیویچ‌ فرونزه‌ (د ١٩٢٥م‌) از سران‌ حزب‌ كمونیست‌ اتحاد شوروی‌ و فرمانده‌ سپاهیان‌ ارتش‌ سرخ‌ در جبهۀ تركستان‌ كه‌ متولد پیشپك‌ بود، فرونزه‌ نام‌ گرفت‌ («دائرةالمعارف‌ ... »، XV / ٤٥٣). با فروپاشی‌ اتحاد شوروی‌ در ١٣٧٠ش‌ / ١٩٩١م‌ و تأسیس‌ جمهوری‌مستقل‌ قرقیزستان‌،نام‌ شهر به‌ بیشكك‌ تغییریافت‌ ( كلمبیا).
بیشكك‌ مركز جمهوری‌ قرقیزستان‌ و مهم‌ترین‌ شهر صنعتی‌، ارتباطی‌ و فرهنگی‌ آن‌ است‌. این‌ شهر در دشت‌ چو و دامنۀ شمالی‌ رشته‌ كوه‌ آلاتائو به‌ ارتفاع‌ ٧٥٠ تا ٩٠٠ متر در °٤٢ و ´٥٤ عرض‌ شمالی‌ و °٧٤ و ´٣٦ طول‌ شرقی‌ واقع‌ است‌ (EI٢, VIII / ٣١٣;
BSE٣, XXVIII / ١١٠). میانگین‌ دمای‌ آن‌ در ژانویه‌ ٤° / ٥- و در ژوئیه‌ °٤ / ٢٤ سانتی‌گراد و متوسط میزان‌ بارندگی‌ سالانۀ آن‌ ٤٧١ میلی‌متر است‌. مساحت‌ شهر ١٣٠ كمـ٢ است‌. در سالهای‌ حكومت‌ شوروی‌ بیشتر جمعیت‌ شهر را روسها تشكیل‌ می‌دادند و اقوام‌ تاتار و اویغور و ازبك‌ نیز در آنجا می‌زیستند، ولی‌ پس‌ از آن‌ از شمار روسها كاسته‌ شد و گروه‌ كثیری‌ از مردم‌ قرقیز به‌ روسیه‌ بازگشتند؛ در نتیجه‌ شمار قرقیزان‌ و جمعیت‌ بیشكك‌ فزونی‌ گرفت‌ و در ١٣٨٣ش‌ / ٢٠٠٤م‌ به‌ حدود ٨٤١ هزار نفر رسید («فرهنگ‌ ... »).
پیشپك‌ و تُقْماق‌ در نزدیكی‌ آن‌ كه‌ زمانی‌ تختگاه‌ خاقانات‌ ترك‌ بود، در میانۀ دورۀ اسلامی‌ از مراكز مسیحیت‌ نسطوری‌ به‌ شمار می‌رفت‌ (بارتولد، II(٢) / ٢٨٣؛ EI٢، همانجا). در این‌ ناحیه‌ سنگ‌گورهای‌ منقوری‌ كشف‌ شده‌ كه‌ قدیم‌ترین‌ آنها متعلق‌ به‌ عهد فرمانروایی‌ قراختاییان‌ در سدۀ ٦ق‌ / ١٢م‌ است‌ (همانجا).
در اوایل‌ سدۀ ١٣ق‌ / ١٩م‌ پیشپك‌ در معرض‌ هجوم‌ خانات‌ خوقند قرار گرفت‌ (همانجا؛ ابوالحسن‌، ١٠٣). در ١٢٤٠ق‌ / ١٨٢٥م‌ در محل‌ كنونی‌ پیشپك‌ از سوی‌ خانات‌ خوقند دژی‌ برای‌ جلوگیری‌ از نفوذ قرقیزان‌ بنا گردید («دائرةالمعارف‌»، همانجا). از دهۀ ١٨٣٠م‌ اهالی‌ ناگزیر از پرداخت‌ خراج‌ به‌ فاتحان‌ بودند (ابوالحسن‌، همانجا). در همان‌ سده‌ در قلمرو خانات‌ خوقند در دشت‌ چو، پیش‌ از ورود روسها، چند قصبه‌ وجود داشت‌ كه‌ بزرگ‌ترین‌ آنها پیشپك‌ با هزار خانوار جمعیت‌ بود (بارتولد، II(I) / ٣٤١).
در سالهای‌ ١٢٧٧ و ١٢٧٩ق‌ / ١٨٦٠ و ١٨٦٢م‌ نیروهای‌ روسیه‌ به‌ پیشپك‌ حمله‌ بردند و دژ آن‌ را ویران‌ كردند (BSE٣، همانجا)و پس‌ از تصرف‌ این‌ شهر در ١٢٨١ق‌ / ١٨٦٤م‌، استحكامات‌ و پایگاههای‌ نظامی‌ در آنجا پدید آوردند («دائرةالمعارف‌»، همانجا). فتوحات‌ روسها در این‌ نواحی‌ تا ١٢٩٣ق‌ / ١٨٧٦م‌ با فتح‌ درۀ آلای‌ تكمیل‌ شد (آكینر، ٣٢٩).
این‌ شهر در آغاز از سوی‌ روسها تقماق‌ نامیده‌ می‌شد، ولی‌ از اواخر سدۀ ١٩م‌ آن‌ را پیشپك‌ نامیدند ( بروكهاوس‌، XIII / ٧٥٢). راه‌ بازرگانی‌ هفت‌ رود (به‌ روسی‌: سمیرچیه‌) از اردوگاه‌ روسی‌ پیشپك‌ می‌گذشت‌. این‌ راه‌ بازرگانی‌ از تاشكند تا سمیپالاتینسك‌ امتداد داشت‌. در ١٨٧٨م‌ پیشپك‌ به‌ عنوان‌ مركز استان‌ هفت‌ رود شناخته‌ شد (BSE٣، همانجا). نیروهای‌ شوروی‌ در ١٣٣٧ق‌ / ١٩١٩م‌ در قرقیزستان‌ مستقر شدند. با این‌ همه‌، در بعضی‌ مناطق‌ این‌ سرزمین‌ درگیریهایی‌ برای‌ كسب‌ قدرت‌ وجود داشت‌ (آكینر، همانجا).
در ١٩١٨ م‌ پس‌ از اعلام‌ موجودیت‌ جمهوری‌ خودمختار تركستان‌ به‌ عنوان‌ قسمتی‌ از جمهوری‌ فدراتیو روسیه‌ (همانجا)، پیشپك‌ به‌ همراه‌ بخشهایی‌ از اراضی‌ قرقیزنشین‌ به‌ عنوان‌ یكی‌ از توابع‌ این‌ جمهوری‌ شناخته‌ شد. در مرزبندی‌ ملی‌ ١٣٠٣ ش‌ / ١٩٢٤ م‌، اراضی‌ قرقیزنشین‌ را از تركستان‌ جدا كردند و ایالت‌ خودمختار قراقرقیز (قرقیز سیاه‌) را تشكیل‌ دادند. این‌ ایالت‌ خودمختار همانند تركستان‌ به‌ صورت‌ جزئی‌ از جمهوری‌ فدراتیو روسیه‌ باقی‌ ماند (همانجا) و در ١٩٢٥م‌ پیشپك‌ مركز این‌ ایالت‌ گردید.

از ١٩٢٦م‌ كه‌ قرقیزستان‌ به‌ عنوان‌ جمهوری‌ خودمختار شناخته‌ شد، پیشپك‌ همچنان‌ مركز آن‌ باقی‌ ماند، ولی‌ به «فرونزه‌» تغییر نام‌ داد. در ١٣١٥ش‌ / ١٩٣٦م‌ پس‌ از تبدیل‌ قرقیزستان‌ به‌ یكی‌ از جمهوریهای‌ متحد كشور اتحاد شوروی‌، فرونزه‌ همچنان‌ مركز آن‌ جمهوری‌ ماند (BSE٣، همانجا).
در شهر بیشكك‌ مساجد جمعه‌ دایر است‌. مسلمانان‌ به‌ زیارت‌ حج‌ می‌روند. نهضت‌ تصوف‌ و فرقۀ نقشبندیه‌ در این‌ ناحیه‌ از نفوذ فراوان‌ برخوردار است‌ (آكینر، ٣٣٧).
در دوران‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ كه‌ صنایع‌ شوروی‌ به‌ شرق‌ انتقال‌ می‌یافت‌، بیشكك‌ (فرونزه‌) به‌ یكی‌ از مراكز عمدۀ صنعتی‌ ماشین‌سازی‌ و فلزكاری‌ قرقیزستان‌ بدل‌ گشت‌ و به‌ خصوص‌ دهها كارخانۀ مهمات‌ و اسلحه‌سازی‌ در آنجا احداث‌ گردید. گذشته‌ از آن‌، صنایع‌ سبك‌ از جمله‌ ریسندگی‌ و بافندگی‌ در این‌ شهر دایر است‌. بیشكك‌ دارای‌ تأسیسات‌ علمی‌ و فرهنگی‌ از جمله‌ دانشگاه‌، آكادمی‌ علوم‌، موزۀ دولتی‌ و كتابخانه‌ای‌ با حدود ٥ / ٢ میلیون‌ جلد كتاب‌ است‌. این‌ شهر یكی‌ از مراكز گردشگری‌ قرقیزستان‌ نیز هست‌ (BSE٣, XXVIII / ١١٠). آثار تاریخی‌ ـ مذهبی‌ این‌ منطقه‌ نیز قابل‌ توجه‌ است‌، چنان‌ كه‌ در ناحیۀ جول‌ (چول‌) كهن‌ در ١٠ كیلومتری‌ بیشكك‌ چند اثر بودایی‌ كشف‌ شده‌ است‌. در مشرق‌ بیشكك‌ از یك‌ معبد بودایی‌ دیگر خاك‌برداری‌ شده‌ كه‌ ظاهراً متعلق‌ به‌ سده‌های‌ ٢ و ٣ق‌ / ٨ و ٩م‌ است‌ (فرامكین‌، ٣٧-٣٨).

مآخذ

ابن‌ خردادبه‌، عبیدالله‌، المسالك‌ والممالك‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٨٩م‌؛
ابوالحسن‌ شیرازی‌، حبیب‌ الله‌، ملیتهای‌ آسیای‌ میانه‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
قدامۀ بن‌ جعفر، «الخراج‌»، همراه‌ المسالك‌ والممالك‌ (نک‌ : هم‌ ، ابن‌خردادبه‌)؛
نیز:

Akiner, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London etc., ١٩٨٦;
Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٣-١٩٦٥;
Brockhaus, Entsiklopedicheskiǐ slovar’, St. Petersburg, ١٨٩٨;
BSE٣;
The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠٣;
EI^٢;
Frumkin, G., Archaeology in Soviet Central Asia, Leiden / Köln, ١٩٧٠;
Sovetskaya istoricheskaya entsiklopediya, Moscow, ١٩٧٤;
The World Gazetteerr, www.world- gazetteer.com d / d_kg_bi.htm.
عنایت‌الله‌ رضا