اوتارْپِرادِش، از ایالتهای شمالی هند با اقلیت بزرگی از مسلمانان. این ایالت در بخش شمالی درۀ گنگ جای گرفته است كه از شمال به سرزمین خود مختار تبت و نپال، از غرب و شمال غربی به دهلی و ایالتهای هیماچال پرادش، هارایانا، راجستان، و از جنوب به ایالتهای مادهیا پرادش، و از شرق به بیهار متصل است («اطلس ... »، ٣؛ بریتانیكا، XII/ ٢٢٢-٢٢٣). اوتارپرادش ٤١٣/ ٢٩٤ كمـ٢ وسعت دارد و از لحاظ طبیعی به ٤ منطقه تقسیم شده است: كوهستانی شمال، دشت هموار گنگ كه بیشترین قسمت ایالت را تشكیل می‌دهد، زمینهای تپه‌ای جنوب، و زمینهای جنگلی و باتلاقی دامنۀ كوه. در اوتارپرادش رودخانه‌های فراوانی جریان دارند كه بزرگ‌ترین آنها گنگ، و شاخه‌های آن جهنا، گومتی، و گهاگهاراست («اطلس»، ٢؛ بریتانیكا، XII/ ٢٢٣).
اوتارپرادش غیر از منطقۀ كوهستانی شمال، دارای آب و هوای موسمی استوایی است. در ناحیۀ دشت، درجۀ حرارت بین °٥/ ١٢ تا °٤٥ سانتی‌گراد در نوسان است. ریزش باران سالیانه در مناطق مختلف ایالت اوتارپرادش متفاوت است: در منطقۀ شمالی ٢٥٠ سانتی‌متر، در دشت بین ١٢٥ تا ١٥٠ سانتی‌متر، و در شرق كمتر از ٧٥ سانتی‌متر (همانجا؛ اینترنشنال، XVIII/ ٥٦٣).
طبق آمار سال ١٩٩٠م/ ١٣٦٩ش اوتارپرادش ٠٠٠‘٠٩٠‘١٣٢ نفر جمعیت داشته است كه ٧٧٪ آنها در روستا زندگی می‌كرده‌اند. بیشتر ساكنان اوتارپرادش هندو مذهب هستند و مسلمانان اقلیت بزرگی را در این ایالت تشكیل می‌دهند. طبق آمار سال ١٩٧١ م از جمعیت ٠٠٠‘٣٣٦‘٨٨ نفری، ٠٠٠‘٦٧٦‘١٣ نفر مسلمان بوده‌اند و بیشتر مسلمانان، شامل سنیان و شیعیان، در مناطق شهری زندگی می‌كنند («اطلس»،١٠, ١٥٦؛ موكرجی، ٢١٤-٢١٧, ٢٢٠؛ احمد، ٣٣٥-٣٣٦؛ جمشیدی، ٢٢٠).
اوتارپرداش دارای شهرهای بزرگی است از جمله: كانپور مركز در حال گسترش صنعتی، وارانسی (بنارس) از شهرهای مهم مذهبی هندوان، آگره (ه‌ م) پایتخت قدیمی هند و جایگاه تاج محل، اسدآباد شهری مذهبی با مسجد جامع بزرگ، و لكهنو مركز اداری و حكومتی ایالت كه شهری تاریخی و باستانی است (EWA, VII/ ١٩٠٩؛ «اطلس»، ١٣٢؛ اینترنشنال، همانجا).
اوتارپرادش دارای سابقۀ تاریخی است و بخشهایی از این سرزمین مورد احترام هندوان و بوداییان است. نفوذ اسلام در اوتارپرادش به سده‌های قبل از ٦ ق/ ١٢ م بازمی‌گردد. در دورۀ سلاطین دهلی و مغولان هند، اوتارپرادش تحت فرمان آنها قرار گرفت و آثار و بقایای این دوره در جاهای مختلف این ایالت باقی است. در سدۀ ١٢ ق/ ١٨م بخشی از اوتارپرادش به نام اوده (ه‌ م) تحت فرمان سلاطین شیعه مذهب قرار گرفت كه زمینۀ گسترش فرهنگ شیعی در شمال هند شد. از ١٧٩٨ تا ١٨٣٣ م ایالت اوتارپرادش تحت نظر حكومت انگلستان قرار گرفت كه آن را «ایالت متحد اوده و آگره» نامیدند. در دورۀ استقلال، نواحی مختلف این ایالت از مراكز فعالیت جنبش استقلال‌طلبان هند بود. پس از استقلال هند، ایالت متحد اوده و آگره در ٢٦ ژانویۀ ١٩٦٠ م/ ٧ بهمن ١٣٣٨ ش تغییر نام به اوتارپرادش یافت (هالیستر، ١٧٢ بب‌ ؛ رابینسن، ١٠-١٤؛ موكرجی، ٢١٦-٢١٩؛ WNGD, ١٢٧٣؛ بریتانیكا، XII/ ٢٢٣). این ایالت دارای مراكز تحقیقات اسلامی است، از جمله: مركز تحقیقات اسلامی شبلی ندوی در اعظم گره (ه‌ م) و دانشگاه مسلمانان علیگره (همان، I/ ٢٧١؛ EI٢, I/ ٨٠٩).
اوتارپرادش از مراكز درگیری مسلمانان و هندوهاست كه برجسته‌ترین آن درگیری مسلمانان و هندوها بر سر مسألۀ مسجد بابری بوده است (جمشیدی، ١٤٦-١٥٥، ٢٢٢).
ایالت اوتارپرادش دارای رودخانه‌های پر آب و زمین حاصل‌خیز، و از مراكز كشاورزی هند است. برخی از تولیدات كشاورزی اوتارپرادش عبارتند از: برنج، گندم، سیب‌زمینی، نیشكر، توتون و پنبه. تولیدات صنعتی اوتارپرادش كاغذ، توتون، نساجی و چرم‌سازی است و از این میان،صنعت چرم‌سازی دارای اهمیت بسیار است («اطلس»، ١٦٩-١٧٢؛ بریتانیكا، XII/ ٢٢٣؛ GSE, XXVII/ ٧١٠).

مآخذ

جمشیدی بروجردی، محمدتقی، علل ریشه‌ای درگیریهای مسلمانان و هندوها، تهران، ١٣٧٢ ش؛
هالیستر، جان نُرمن، تشیع در هند، ترجمۀ آذرمیدخت مشایخ فریدنی، تهران، ١٣٧٣ ش؛
نیز:

Ahmad, I., «The Shia-Sunni Dispute in Lucknow, ١٩٠٥-١٩٨٠», Islamic Society and Culture, New Delhi, ١٩٨٣;
An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Britannica , ١٩٨٦;
EI٢;
EWA;
GSE;
International;
Mukerji, A. B., «The Muslim Population of ... », Islamic Culture, ١٩٧٣, vol. XLVII, no.١;
Robinson, F., Separatism Among Indian Muslims, London, ١٩٧٤;
WNGD.
مجید سمیعی