برخی تاریخ بنای آن را به عهد گودرز، پهلوان داستانی شاهنامه، مربوط می‌دانند و بر این مبنا نام اولیۀ شهر را آل‌گودرز دانسته، و بر این باورند كه این نام به مرور به الیگودرز تبدیل یافته است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، ٢٠). شوارتس این نام را به صورت الیگودر ثبت كرده است (V/ ٥٧٨).

شهرستان الیگودرز

یكی از شهرستانهای نه‌گانۀ استان لرستان كه از دو بخش (مركزی و زز و ماهرو) و ١١ دهستان و یك شهر (الیگودرز) تشكیل شده ( تقسیمات ... ، ٤٣)، و ٣٦١ آبادی دارای سكنه را در خود جای داده است ( آمارنامه، ١٣٧٣ش، ١٨، ٢٢-٢٣). این شهرستان از شمال به استان مركزی، از شرق به استان اصفهان، از غرب به شهرستانهای ازنا، خرم‌آباد و دورود (استان لرستان) و از جنوب به استان خوزستان محدود است ( آمارنامه، ١٣٧٢ ش، ٨).
الیگودرز با ارتفاع متوسط ٠٠٠‘٢ متر از سطح دریا، ناحیه‌ای كوهستانی است كه در شرق استان لرستان قرار گرفته است ( جغرافیا ... ، ٢/ ١٠٩٧). اشترانک‌وه (٠٥٠‘٤ متر) و قالی كوه (٩٠١‘٣ متر) از مهم‌ترین كوههای این ناحیه و مربوط به رشته كوههای زاگرس هستند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٨- ١٩؛ نقشۀ عملیات). این رشته كوه در جنوب خاوری الیگودرز قراردارد و تا منطقۀ اصفهان امتداد می‌یابد ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ٦/ ٢٢). بلندیهای ناحیۀ الیگودرز بیشتر متعلق به دوران سوم و تحت‌تأثیر حركات كوهزایی آن بوده است و جنس تشكیلات آن بیشتر از كوارتزیت، سنگ آهك، مرمریت، شیل و ماسه سنگ است. قسمت دشتی الیگودرز به طور كلی از رسوبات معاصر پوشیده شده است (قادری، ١٢-١٣).
آب و هوای این ناحیه بیشتر سرد و معتدل است: قسمتهای مركزی و شمالی معتدل، و قسمت كوهستانی جنوب و جنوب غربی، سرد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٩). نوسان شدید درجۀ حرارت طی ماههای سال و نیز شبانه‌روز از ویژگیهای آب و هوایی این ناحیه است، تا جایی كه اختلاف دما میان حداكثر مطلق (ماه تیر) و حداقل مطلق (ماه دی) را در این ناحیه °٥/ ٧٢ سانتی‌گراد دانسته‌اند (قادری، ١٨- ١٩). در واقع ارتفاع نسبتاً زیاد و نزدیكی به رشتۀ اشترانک‌وه، موجب شكل‌گیری بادهای دائمی و ریزش مداوم برف در زمستان و در نتیجه سرمای شدید در طول این فصل می‌شود، به نحوی كه دما در بسیاری از سالها تا °٣٠- سانتی‌گراد پایین می‌آید و راههای ارتباطی ناحیه تا مدتی مسدود می‌ماند. كاهش ناگهانی دما در فصل بهار موجب سرمای شدید و نهایتاً از میان رفتن پوشش گیاهی طبیعی و مزارع می‌شود (جغرافیا، ٢/ ١٠٩٧- ١٠٩٨).
در ناحیۀ الیگودرز بادهای محلی از پدیده‌های نسبتاً دائمی است: باد اصفهان (اواخر پاییز تا بهار) با جهت شرقی ـ غربی، باد بهاری (اواخر اسفند ماه) با جهت جنوبی ـ شمالی، و باد پنجه (ماههای تابستان) با جهت جنوب شرقی ـ شمال شرقی (قادری، ٢١-٢٢). مقدار متوسط نزولات جوی سالانۀ آن ٤/ ٦٤٤ میلی‌متر برآورد شده است (همو، ٢٠).
رودخانۀ الیگودرز (جوب الیگودرز) رودخانۀ كم آب و كوچكی است كه از كوههای پیرامونی شهر سرچشمه می‌گیرد. از آب این رودخانه در فصل تابستان برای آبیاری زمینهای زراعی استفاده می‌شود. این رود در فصل زمستان با مسیری شرقی ـ غربی به رودخانۀ ماربره می‌پیوندد و پس از عبور از جنوب شهر ازنا و از میان شهر دورود و با پیوستن چند شاخۀ فرعی به آن، با نام رودخانۀ سزار به موازات مسیر خط آهن جریان دارد و نهایتاً به دریاچۀ سد دز می‌ریزد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٨). رود دیگر این شهرستان كاكلستان است كه از كوههای جنوبی سرچشمه می‌گیرد و در اصل از چندین شاخۀ كوچك فرعی تشكیل می‌شود. این رودخانه در طول مسیر خود به نامهای مختلف از جمله آب رودبار، آب الكن و آب زالكی (ذلقی) خوانده می‌شود و سرانجام به دریاچۀ سد دز می‌ریزد (همانجا). در این ناحیه آبهای سطحی شمالی به حوضۀ آبریز مركزی (قم و مسیله)، و جز آنها از طریق دره‌های عمیق به حوضۀ آبریز خلیج فارس وارد می‌شوند ( جغرافیا، ٢/ ١٠٩٨).
پوشش گیاهی شهرستان الیگودرز شامل درختان بلوط، بادام كوهی، زرشك، گردو، انجیر در قسمتهای مرتفع، به خصوص كوههای جنوب و جنوب غربی (همانجا) و درختان كهن سال بلوط و چنار در دامنۀ شرقی قالی كوه، و همچنین پوشش بوته‌ای همچون گل گاوزبان، خاكشیر، آویشن، بارهنگ، شیرین بیان و بومادران است كه مصرف دارویی دارند؛ پوشش مرتعی قابل توجهی نیز به ویژه در دامنه‌های اشترانک‌وه وجود دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٩). جانوران و پرندگان مختلفی ازجمله خرس، پلنگ، گراز، یوزپلنگ، گرگ، كبك، قرقاول و تیهو در این ناحیه یافت می‌شوند (همانجا).
مطابق سرشماری عمومی ١٣٧٠ش، شهرستان الیگودرز دارای ٢٦٣‘١٤٢ نفر (١١٥‘٢٣ خانوار) جمعیت است كه بر این اساس بُعد خانوار در سطح شهرستان برابر ٢/ ٦ و نسبت جنسی حدود ١٠٧ نفر است. از این جمعیت به ترتیب ٢/ ٤١٪ (٦٤٨‘٥٨ نفر) در شهر، ٤/ ٥١٪ (١٥٦‘ ٧٣ نفر) در نقاط روستایی و ٤/ ٧٪ مابقی به عنوان جمعیت غیر ساكن (كوچنده) در این شهرستان زندگی می‌كنند ( آمارنامه، ١٣٧٣ ش، ٣٤). براساس داده‌های همین سرشماری، ٦/ ٧٨٪ از جمعیت فعال این شهرستان به كار اشتغال دارند كه این نسبت در نقاط شهری و روستایی به ترتیب ٧/ ٨٤٪ و ٤/ ٧٤٪ است (همان، ٦٧). علاوه بر این، ٧/ ٦٤٪ از جمعیت ٦ ساله و بیشتر این شهرستان باسواد هستند كه این نسبت در نقاط شهری (٧/ ٧٩٪) و روستایی شهرستان (٨/ ٥٣٪) با تفاوت چشمگیری همراه است (همان، ٨٤).
از مراكز مهم جمعیتی این شهرستان بجز شهر الیگودرز، شهرك امام (چمن سلطان) است كه مردم آن به زبان تركی سخن می‌گویند و دیگر شهرك ابوذر (شاپور آباد) كه دارای سابقۀ تاریخی نسبتاً طولانی بوده، و تا چندی پیش ارمنی‌نشین بوده است ( جغرافیا، ٢/ ١٠٩٩). بنای این آبادی را به شاپور دوم ساسانی نسبت می‌دهند و آثاری كهن در آن یافت شده است (نک‌ : كیهان، ٢/ ٤٣٣). همچنین در نزدیكی این شهرك، در محلی به نام كهنه شهر (طلاشوران) سكه‌هایی متعلق به دورۀ شاپور به دست آمده است ( جغرافیا، همانجا).
مطابق سرشماری ١٣٧٠ش، از ٤٦٥ آبادی شهرستان الیگودرز، ١٠٤ آبادی آن (٧/ ٢٢٪) خالی از سكنه بوده است. شمار آبادیهای دارای سكنۀ این شهرستان به ترتیب در بخشهای مركزی، ٢٣٥ (٨٠٪ از جمعیت روستایی) و زز و ماهرو، ١٢٦ (٢٠٪ از جمعیت روستایی) بوده است ( آمارنامه، ١٣٧٣ ش، ٢٣). ٨٣٪ از آبادیهای شهرستان الیگودرز جمعیتی كمتر از ٥٠ خانوار داشته‌اند ( فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ش، ٤). جمعیت روستایی این شهرستان ١٥٦‘٧٣ نفر (٢٨٥‘١١ خانوار) است ( آمارنامه، ١٣٧٣ ش، همانجا).
اهالی این شهرستان غالباً از ایل بختیاری و از طوایف چهارلنگ شامل ممی‌وند، ذلقی و موگویی هستند (جغرافیا، ٢/ ١٠٨٣). طوایف كوچرو این ناحیه در اطراف زز و دریاچۀ گلِ گَهَر زندگی می‌كنند كه در زمستان به نواحی گرم دزفول و اندیمشك و نیز اطراف ایستگاههای راه آهن نزدیك خوزستان كوچ می‌كنند (همان، ٢/ ١٠٩٩-١١٠٠). ممی‌وندها به طور سنتی دورۀ ییلاق را در ازنا، و قشلاق را در لیوه می‌گذرانند (كریمی، ١٣٧)، حال آنکه سردسیر شاخه‌هایی از این طایفه دراطراف الیگودرز، و گرمسیرشان سردشت است (امان‌اللٰهی، ١٩٦). مسكن طایفۀ ذلقی را در دوغ زنی، جاوند، میان جایی و سادات احمدی، و محل طایفۀ موگویی را شیخ سعید، بیركویی، خویی كویی، دیویلی، شیاس و مهدور دانسته‌اند (كیهان، ٢/ ٧٦). این نقاط به وسعت مراتع شهرت دارد و در گذشته دام بسیاری را به منظور چرا از اصفهان و كاشان به آنجا می‌آورده‌اند (همو، ٢/ ٤٣٣). جمعیت طایفه‌های ذلقی و ممی‌وند در سطح استان لرستان به ترتیب ٢٧٢‘٢ و ٧٦٨‘٦ خانوار است ( آمارنامه، ١٣٧٢ ش، ٥٢، ٥٣).
فعالیتهای اقتصادی جاری در این شهرستان بیشتر از نوع فعالیتهای بخش اول اقتصادی است: زراعت و دامداری در كنار بازرگانی، خدمات اداری، صنعتگری و كارگری، مشاغل اصلی اهالی را تشكیل می‌دهد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٩). كشاورزی در دشتهای هموار، آبی، و در بلندیها، دیمی است. آب مورد نیاز آبیاری در سطح شهرستان از چشمه، كاریز، چاههای عمیق و رودخانه‌های محلی تأمین می‌شود (همانجا). در سالهای اخیر شماری چاه عمیق و نیمه عمیق در منطقۀ الیگودرز احداث شده است و بجز آن، استفاده از ابزار تولید و ماشین آلات مكانیزه در كشاورزی رواج نسبی یافته است ( فرهنگ آبادیها، ١٣٦٧ش، ده ـ یازده، چهارده ـ پانزده). غلات، پنبه، چغندر، حبوب، صیفی، انگور و لبنیات از مهم‌ترین محصولات سنتی این ناحیه به شمار می‌روند ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ٦/ ٢٢). مطابق داده‌های سال ١٣٧٣ ش، در این شهرستان، سطح زیر كشت گندم ٨٥٥‘٨١ و جو ٤٩٣‘١ هكتار بوده كه به ترتیب ٨/ ٣٦٪ و ٩/ ٨١٪ آن كشت آبی بوده است ( آمارنامه، ١٣٧٣ش، ١٤١). در سال یاد شده میزان تولید محصولات گوناگون زراعی در این شهرستان قابل توجه است: ٤٤١‘١٥١ تن گندم، ٤١٩‘٤ تن جو، ٣٢٠ تن برنج، ٤٠٣‘١ تن دانه‌های روغنی، ٨١١‘٧١ تن علوفه، ٧٠٠‘٢٢ تن سبزی، و ١٩٤‘١٣ تن حبوبات (همان، ١٤٤-١٤٦).
در این شهرستان ٢٧٠ دبستان، ٦٧ مدرسۀ راهنمایی و ٢٢ دبیرستان وجود دارد. همچنین ٣ هنرستان فنی و مركز آموزش حرفه‌ای در این شهرستان دایر است (همان، ٩٥-٩٦). دانشگاه پیام‌نور تنها مركز آموزش عالی در این شهرستان است (همان، ١٠٩). یك بیمارستان دولتی، ١٩ درمانگاه، ٦ آزمایشگاه و ٧ داروخانه از تأسیسات درمانی این شهرستان به شمار می‌روند (همان، ١١٤).
صنایع این شهرستان بیشتر سنتی و دستی از قبیل بافت قالی، جاجیم و گلیم است. بجز آن ٦ كارخانۀ آردسازی، ٥ واحد آهك و آجرپزی و ٢ واحد تراشكاری در این شهرستان وجود دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٩-٢٠).
زبان ساكنان این شهرستان با گویش لری و در اصل تلفیقی از لری بختیاری و لری خرم‌آبادی است. مذهب ایشان تشیع (١٢ امامی) است (همانجا). امام‌زاده‌های متعددی در این شهرستان از جمله در روستاهای فرسش، گایگان، دوزان، زَزُم و پیرامام وجود دارد. تپه‌های باستانی موجود در روستاهای خمۀ سفلى و علیا را مربوط به سده‌های ٥ و ٦ ق دانسته‌اند ( جغرافیا، ٢/ ١٠٧٧).

شهر الیگودرز

این شهر به عنوان مركز شهرستان در °٤٩ و ´٤٢ طول شرقی و °٣٣ و ´٢٦ عرض شمالی، در ارتفاع ٩٨٢‘١ متری از سطح دریا ( شناسنامه ... ، ١) و در فاصلۀ ١٣٥ كیلومتری شرق شهر خرم‌آباد (مركز استان) و بر سر راه اصلی خرم‌آباد ـ اصفهان قرار گرفته است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا). فاصلۀ این شهر تا دورود (شمال باختری) ٦٠ كمـ ، تا خمین (شمال خاوری) ٥٢ كمـ (همان، ٢١) و تا تهران ٣٧٥ كمـ است ( شناسنامه، همانجا).
آب و هوای این شهر معتدل و حداكثر دما در تابستان به °٣٧ و حداقل آن در زمستان به °٨- سانتی‌گراد می‌رسد. نهر (جوب) الیگودرز از میان شهرمی‌گذرد. متوسط بارش سالانه در آنجا ٢٧٠ میلی‌متراست ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٠).
اگرچه آغاز شكل‌گیری شهر الیگودرز در ابهام قرار دارد، اما موقعیت خاص آن، هم از لحاظ دسترسی به منابع آب كافی و هم از نظر موقعیت ارتباطی كه نواحی بختیاری را به ایران مركزی می‌پیوندد ( جغرافیا، ٢/ ١٠٩٨) و در واقع این شهر به وسیلۀ راه عراق به پاكستان، مرزهای غربی را به شرق متصل می‌سازد (حامی، ١٤٦٩)، از عوامل اولیۀ شكل‌گیری و گسترش این شهر بوده است. برخی نوشته‌اند كه در گذشته تقریباً در محل فعلی این شهر، شهری دیگر با همین نام وجود داشته كه به علل ناشناخته‌ای از میان رفته است ( جغرافیا، ٢/ ١٠٩٩)؛ وجود قناتها و بندها بر روی نهر، آثار برجای مانده در كوهها و تپه‌های اطراف (مربوط به سدۀ ٧ ق) و همچنین خانقاه اكبر بن علی را از دلایل قدمت این شهر بر شمرده‌اند (همانجا؛ نیز نک‌ : ارسكین، ٢٤٦، ٢٤٩-٢٥٠؛ قادری، ٣٦).
چنانکه از نام محله‌های شهر الیگودرز بر می‌آید، ظاهراً این شهر همانند برخی دیگر از شهرهای كشور، از ادغام چندین آبادی شكل گرفته است؛ از میان این محله‌ها می‌توان از ده كهنه، قلانو (قلعه نو)، ده تیرانی، محمدرضا، آدووند، ورزندان، پونه‌زار و مجیان نام برد. قدیمی‌ترین این محله (آبادی)ها، ده كهنه در غرب شهر، و قلعه نو است ( جغرافیا، همانجا).
الیگودرز در آغاز سدۀ ١٤ش جزو تقسیمات حكومتی بروجرد، و به عنوان قریه‌ای از ناحیۀجاپلق و بربرود به شمار می‌آمد (كیهان، ٢/ ٤٤٣، ٤٤٤). جمعیت این شهر در اواخر دهۀ ١٣٢٠ ش، ٣٤٩‘٧ نفر بود ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ٦/ ٢٣) كه در نخستین سرشماری عمومی (١٣٣٥ ش) به ٥٩٢‘٩ نفر رسید. در همین زمان ٥/ ٦٣٪ از جمعیت این شهر كمتر از ١٥ سال داشتند و حدود ٩/ ٢٥٪ از ایشان باسواد بودند كه این نسبت در مردان برابر ٢/ ٤٢٪ و در بین زنان ٦/ ٨٪ بود ( گزارش ... ، ١، ٥، ٨- ٩). شهر الیگودرز در مهرماه ١٣٦٥ دارای ٤٦٥‘٩ خانوار معمولی با ٦٩١‘ ٥٣ نفر (و یك خانوار دسته جمعی با ١٥٢ نفر) جمعیت بود كه حدود ١/ ٤٨٪ از آن (٨٣٠‘٢٥ نفر) كمتر از ١٥ سال داشتند ( سرشماری ... ، ١٩) كه نشان دهندۀ جوانی جمعیت این شهر است.
الیگودرز مطابق سرشماری عمومی (١٣٧٠ش) دارای ٣٦٦‘٥٨ نفر جمعیت بود و از میان جمعیت ٦ ساله و بیشتر این شهر ٧/ ٧٩٪ باسواد بودند ( آمارنامه، ١٣٧٣ ش، ٨٤). علاوه بر این ٦/ ٦٦٪ (٠٥٥‘٣٩ نفر) از این جمعیت دارای ١٠ سال و بیشتر بودند كه از آن میان، ٧/ ٢٨٪ (٢١٢‘١١ نفر) شاغل، ١/ ٦٪ (٣٨٩‘٢ نفر) بیكار و بقیه (٢/ ٦٥٪) از لحاظ اقتصادی غیر فعال به شمار می‌آمدند ( شناسنامه، همانجا).
شهر الیگودرز در سالهای اخیر به صورت یكی از كانونهای مهاجرپذیر در سطح ناحیه درآمده است؛ تا آنجاكه ٦/ ٢٧٪ از ساكنان شهر متولد دیگر نقاط، به ویژه نقاط روستایی (٦/ ٢١٪) بوده‌اند ( سرشماری، همانجا). رشد ناموزون بافت این شهر كه خود نتیجۀ اینگونه روابط بوده است، موجب شده تا الیگودرز را یكی از بی‌نظم‌ترین مراكز شهری استان به شمار آورند ( جغرافیا، ١٠٩٨).
شمار واحدهای مسكونی شهر الیگودرز ١٠٢‘٨ است كه تنها ١٢٧ واحد (٦/ ١٪) آن دارای اسكلت فلزی یا بتنی است و مصالح اصلی مابقی به ترتیب آجر و آهن و یا سنگ و آهن (٩/ ٦٧٪)، آجر و چوب یا سنگ و چوب (٣/ ١٦٪) و یا خشت و چوب (٦٪) است (شناسنامه، ٤).
اهالی شهر الیگودرز بیشتر از ایل بختیاری و طایفۀ چهارلنگ و تیره‌های دوزنی و ممی‌وند هستند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٠) و زبان آنان فارسی با گویش لری (تلفیقی از لری بختیاری و لری خرم‌آبادی)، و دین ایشان اسلام (مذهب شیعۀ ١٢ امامی) است (همانجا)؛ ارسكین اهالی الیگودرز را از «شیعیان قدیم» دانسته است (ص ٢٥٠).
شهر الیگودرز دارای دانشگاه پیام‌نور است و در سال تحصیلی ١٣٧٣-١٣٧٤ ش در دورۀ كارشناسی ٤٩٠‘١ دانشجو (٩٣٦ پسر و ٥٥٤ دختر) داشت ( آمارنامه، ١٣٧٣ش، ١٠٩). كارگاههای صنعتی این شهر عمدتاً (٥/ ٩٨٪) از كارگاههای كوچك (كمتر از ١٠ نفر كاركن) تشكیل شده، و بیشتر در زمینۀ صنایع غذایی، پوشاك و چرم، صنایع چوب و محصولات چوبی است ( شناسنامه، ٣٩-٤٠). همچنین معادن سنگ مرمریت و خاك چینی در كوههای پیرامون شهر وجود دارد كه مورد بهره‌برداری است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٩).

مآخذ

آمارنامۀ استان لرستان (١٣٧٢ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان لرستان، تهران، ١٣٧٣ش؛
آمارنامۀ استان لرستان (١٣٧٣ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان لرستان، تهران، ١٣٧٤ش؛
ارسكین، ویلیام، ایران و بابر، ترجمۀ ذبیح‌الله منصوری، تهران، ١٣٦٢ ش؛
امان‌اللٰهی بهاروند، سكندر، قوم لر، تهران، ١٣٧٠ش؛
تقسیمات كشور جمهوری اسلامی ایران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٢ ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
حامی، احمد، «راههای شوسه»، ایرانشهر، نشریۀ شم‌ ٢٢ یونسكو، تهران، ١٣٤٣ ش/ ١٩٦٤ م، ج ٢؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان الیگودرز، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
شناسنامۀ آماری شهرهای استان لرستان، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٣ ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٦٥ش)، شهرستان الیگودرز، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور، سرشماری عمومی كشاورزی (١٣٦٧ ش)، استان لرستان، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور، گلپایگان، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٦٩ ش، ج ٥٩؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ششم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٤٠ش؛
قادری، اسماعیل، بررسی مسائل و امكانات بهسازی روستایی در ایران، دهستان پاچه‌لك شرقی (شهرستان الیگودرز)، رسالۀ كارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ١٣٧٠-١٣٧١ ش؛
كریمی، اصغر، سفر به دیار بختیاری، تهران، ١٣٦٨ش؛
كیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛
گزارش مشروح حوزۀ سرشماری الیگودرز، وزارت كشور، تهران، ١٣٣٨ش؛
نقشۀ عملیات مشترك، برگهای گلپایگان و خرم‌آباد، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧١ ش؛
نیز:

Schwarz, P., Iran im Mittelalter nach den arabischen Geographen, Leipzig, ١٩٢٥.
عباس سعیدی