اِسِك‌، شهری‌ در سرزمین‌ تاریخی‌ اسلاونیا در شرق‌ جمهوری‌ كرواسی‌. نام‌ این‌ شهر در زبان‌ صربو - كروات‌ به‌ صورت‌ اُسی‌یك‌، در زبان‌ مجاری‌ اسك‌، در آلمانی‌ اِسِگ‌ و در تركی‌ اوسك‌ آمده‌ است‌ (٢ EI؛ لطفی‌ پاشا، ٤١٤؛ پچوی‌، ١/ ١٥٢؛ صولاق‌ زاده‌، ٤٥٣؛ اولیا چلبی‌، ٦/ ١٧٨؛ راسم‌، ١/ ٢١٧؛ اوزون‌ چارشیلی‌، II/ ٤٨٠-٤٨١). این‌ نام‌ را به‌ صورت‌ اِصِك‌ (بستانی‌، ٣/ ٧٤٦) نیز نوشته‌اند. در زبان‌ روسی‌ صورت‌ صربو - كروات‌ این‌ نام‌ پذیرفته‌ شده‌ است‌ («فرهنگ‌...»، ٩٤٢). این‌ شهر كه‌ در كنار رود دراوا از شاخه‌های‌ دانوب‌ واقع‌ شده‌ است‌، تا ١٩١٩م‌ تابع‌ مجارستان‌ بود و از آن‌ پس‌ به‌ جمهوری‌ یوگسلاوی‌ پیوست‌ ( EI٢) و پس‌ از تأسیس‌ جمهوری‌ فدراتیو كرواسی‌، تابع‌ آن‌ شد («فرهنگ‌»، همانجا).
جمعیت‌ اسك‌ در ١٩٥٣م‌، ٣٠٠ ،٥٧نفر (BSE٢, XXXI/ ٢٨١)، در ١٩٦٤م‌، ٨٠ هزار ( بروكهاوس‌، ذیل‌ اسگ)، در ١٩٧٣م‌، ٩٦ هزار (BSE٣, XVIIII/ ٥٥٧) و در ١٩٨١م‌، ١٠٤ هزار نفر بوده‌ است‌ («فرهنگ‌»، همانجا).
از این‌ شهر نخستین‌ بار در جریان‌ جنگ‌ دولت‌ عثمانی‌ با مجارها یاد شده‌ است‌ (EI٢). در مآخذ عهد عثمانی‌ علاوه‌ بر شهر (نك: اولیا چلبی‌، همانجا)، از قلعۀ اوسك‌ نیز در سدۀ ١٠ق‌/ ١٦م‌ یاد شده‌ است‌ (پچوی‌، صولاق‌زاده‌، همانجاها؛ اولیاچلبی‌، ٦/ ١٨٠). در عهد فرمانروایی‌ سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌ (٩٢٦-٩٧٤ق‌/ ١٥٢٠-١٥٦٦م‌)، ابراهیم‌ پاشا وزیر اعظم‌ و بیگلربیگ‌ روم‌ ایلی‌ در ٩٣٢ق‌/ ١٥٢٦م‌ حملۀ وسیعی‌ را به‌ مجارستان‌ آغاز كرد. سپاهیان‌ عثمانی‌ نخست‌ به‌ سیرمیوم‌ كه‌ مجارها آن‌ را سرمسگ می‌نامیدند، حمله‌ بردند. پائول‌ توموری‌ فرمانده‌ سپاه‌ مجارستان‌ كوشید تا لشكریان‌ عثمانی‌ را كنار رود دراوا متوقف‌ كند، ولی‌ تركان‌ پس‌ از تصرف‌ قلعۀ ایلوق‌ در شوال‌ ٩٣٢/ ژوئیۀ ١٥٢٦م‌ شهر و قلعۀ اسك‌ را به‌ سهولت‌ تصرف‌ كردند. ابراهیم‌ پاشا پلی‌ بر رود دراوا احداث‌ كرد كه‌ سلطان‌ سلیمان‌ در ذیقعدۀ همان‌ سال‌ از آن‌ گذشت‌. لشكریان‌ عثمانی‌ با گذر از پل‌ تا مُهاچ‌ پیش‌ رفتند. مجارها گرچه‌ پس‌ از تصرف‌ قلعۀ اسك‌ در صدد مقابله‌ برآمدند، ولی‌ طرفی‌ نبستند (اوزون‌ چارشیلی‌، II/ ٣٢٣؛ صولاق‌زاده‌، همانجا؛ EI٢؛ هامر پورگشتال‌، ٢/ ٩٨٩).
گذرگاه‌ نزدیك‌ اسك‌ كه‌ در بخش‌ بالای‌ رود دراوا قرار داشت‌، تا یك‌ قرن‌ و نیم‌ از پایگاههای‌ عمدۀ سپاه‌ عثمانی‌ برای‌ حمله‌ به‌ مجارستان‌ بود. حملات‌ بعدی‌ تركان‌ به‌ مجارستان‌ در سالهای‌ ١٥٢٩م‌، ١٥٣٢م‌، ١٥٤١م‌ و ١٥٤٣م‌ روی‌ داد ( EI٢). در ٩٧٤ق‌/ ١٥٦٦م‌ در جریان‌ لشكركشی‌ به‌ سیگتوار نیز پلی‌ دائم‌ بر روی‌ رود دراوا احداث‌ شد (همانجا). قلعۀ اسك‌ میان‌ سپاهیان‌ عثمانی‌ از یك‌ سو و اتریش‌ - مجارستان‌ از سوی‌ دیگر گاه‌ دست‌ به‌ دست‌ می‌شد. در شعبان‌ ١٠٩٥/ ژوئیۀ ١٦٨٤ بكری‌ مصطفی‌ پاشا كه‌ از برابر نیروهای‌ اتریش‌ گریخته‌ بود، شهرها و قصبه‌های‌ موجود میان‌ دو رود تونا و دراوا را بدون‌ دفاع‌ به‌دشم‌ن‌ باز گذاشت‌ و خود را به‌حوالی‌اسك‌ رسانید(اوزون‌چارشیلی‌، III(١)/ ٤٦١ ). وی‌ در رمضان‌ همان‌ سال‌ اسك‌ را نیز رها كرد (همو، III(١)/ ٤٦٢). نیروهای‌ اتریش‌ در ذیقعدۀ ١٠٩٨ با استفاده‌ از شورش‌ در سپاه‌ عثمانی‌ تا حومۀ اسك‌ پیش‌ تاختند (همو، III(١)/ ٤٧٢,٤٧٣). در اوایل‌ سال‌ ١٠٩٩ق‌/ ١٦٨٧م‌ اسك‌ به‌ تصرف‌ نیروهای‌ اتریش‌ - مجارستان‌ درآمد و از تابعیت‌ دولت‌ عثمانی‌ منتزع‌ شد ( EI٢؛ اوزون‌ چارشیلی‌، III(١)/ ٥٠٩). در ١١٠٢ق‌/ ١٦٩٠م‌ سپاه‌ تاتار از رود ساوا گذشت‌ و تا حوالی‌ اسك‌ پیش‌ آمد. سپس‌ توپال‌ حسین‌ پاشا بیگلربیگ‌ بوسنی‌ قلعۀ اسك‌ را محاصره‌ كرد و آسیب‌ فراوان‌ بدان‌ وارد آورد، ولی‌ به‌ تصرف‌ آن‌ توفیق‌ نیافت‌ (همو، III(١)/ ٥٢٨).
به‌ نوشتۀ پچوی‌ در ٩٣٦ق‌/ ١٥٣٠م‌ قلعۀ اسك‌ در جریان‌ جنگ‌ با خاك‌ یكسان‌ شد، ولی‌ به‌ هنگام‌ سفر سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌ بار دیگر آباد گردید و كاخی‌ برای‌ سلطان‌ عثمانی‌ ساخته‌ شد (١/ ١٥٢-١٥٣).
اولیا چلبی‌ (٦/ ١٧٨) بنای‌ شهر اسك‌ را كه‌ با عنوان‌ قصبه‌ از آن‌ یاد كرده‌ است‌، منتسب‌ به‌ ماتیاش‌ (ماتیاس‌) پادشاه‌ مجارستان‌ دانسته‌ است‌. محتمل‌ است‌ كه‌ منظور وی‌ ماتیاش‌ هونیادی‌ پادشاه‌ مجارستان‌ (١٤٥٨-١٤٩٠م‌) بوده‌ باشد كه‌ در راه‌ وحدت‌ كشورش‌ كوشید و با امپراتوری‌ عثمانی‌ به‌ مبارزه‌ برخاست‌ (نیز نك: BSE٣, XV/ ٥١٥ ).
اولیا چلبی‌ ضمن‌ شرح‌ قلعۀ اسك‌، مكان‌ آن‌ را زمینی‌ پهناور و مسطح‌ ذكر كرده‌ است‌ و دژ آن‌ را شامل‌ دو بخش‌: قلعۀ داخلی‌ و قلعۀ میانی‌ نوشته‌ است‌. بیرون‌ قلعۀ میانی‌ كه‌ برخی‌ آن‌ را قلعۀ خارجی‌ ترجمه‌ كرده‌اند، شهری‌ به‌ نام‌ واروش‌ وجود داشت‌ (٦/ ١٨٠؛ EI٢). وی‌ این‌ شهر را دارای‌ ٤٠٠ خانۀ چوبی‌ و پاكیزه‌ نوشته‌ كه‌ در بنای‌ آن‌ سنگ‌ به‌ كار نرفته‌ است‌ (٦/ ١٨٢-١٨٣). همومی‌نویسد كه‌ سلطان‌ سلیمان‌ كلیسای‌ قدیم‌ شهر اسك‌ را به‌ مسجد بدل‌ كرد و این‌ مسجد به‌ نام‌ او نامیده‌ شد. وی‌ ضمن‌ اشاره‌ به‌ دیگر مساجد، از مسجد قاسم‌ پاشا نام‌ برده‌، و تاریخ‌ بنای‌ آن‌ را ٩٦٦ق‌/ ١٥٥٩م‌ نوشته‌ است‌؛ همچنین‌ به‌ مسجد مصطفی‌ پاشا اشاره‌ نموده‌، آن‌ را مسجدی‌ روشن‌ در محل‌ پر ازدحام‌ چهارسو تصویر كرده‌ است‌ (٦/ ١٨٣). در كویهای‌ شهر جمعاً ٤٠ مسجد و ٤ دارالتدریس‌ وجود داشته‌ كه‌ یكی‌ از آنها مدرسۀ مصطفی‌ پاشا بوده‌ است‌. وی‌ شم‌ار دكانهای‌ شهر را ٢٠٠ باب‌ نوشته‌ كه‌ انواع‌ كالاهای‌ هندی‌، ایرانی‌ و عرب‌ را به‌ خریداران‌ عرضه‌ می‌كردند (٦/ ١٨٤).
پلی‌ كه‌ پیش‌تر از آن‌ یاد شد، به‌ فرمان‌ سلیمان‌ قانونی‌ بر روی‌ زورقها احداث‌ شده‌ بود. در دو سوی‌ پل‌ پناهگاههایی‌ ویژۀ افراد سپاه‌ عثمانی‌ وجود داشت‌. این‌ پناهگاهها، ویژۀ پیادگان‌ سپاه‌ عثمانی‌ بود (هامر پورگشتال‌، ٢/ ٩٨٩؛ EI٢). مأمورانی‌ در این‌ پناهگاهها می‌نشستند و از بازرگانانی‌ كه‌ آمد و شد می‌كردند، باج‌ می‌گرفتند. شب‌ هنگام‌ پل‌ با زنجیر بسته‌ می‌شد (اولیا چلبی‌، ٦/ ١٨٧- ١٨٨). در منابع‌ غربی‌ از پل‌ اسك‌ به‌عنوان‌هنری‌ چشم‌گیردرصنعت‌ پل‌سازی‌یادشده‌است‌ (EI٢). اولیا چلبی‌ می‌نویسد كه‌ دو ارابه‌ می‌توانستند در كنار یكدیگر از پل‌ بگذرند (٦/ ١٨٨). طول‌ پل‌ را ١٠٠ ،٣قدم‌ نوشته‌اند كه‌ یك‌ اسب‌ سوار ظرف‌ یك‌ ساعت‌ و نیم‌ می‌توانسته‌ است‌ از آن‌ بگذرد (هامر پورگشتال‌، ٤/ ٢٦٨٨ ؛ EI٢). در دو سوی‌ رود سنگرهای‌ نظامی‌ به‌ منظور محافظت‌ از پل‌ ساخته‌ شده‌ بود. این‌ پل‌ در ١٦٦٤م‌ از سوی‌ مجارها به‌ آتش‌ كشیده‌ شد، ولی‌ تركان‌ آن‌ را از نوساختند. بار دیگر ژنرال‌ لِسلی‌ در ١٦٨٥م‌ بخشی‌ از پل‌ را كه‌ در سمت‌ باتلاقها بود و نیز قسمتی‌ از شهر اسك‌ را به‌ آتش‌ كشید و آن‌ را از سپاهیان‌ عثمانی‌ باز پس‌ گرفت‌ ( EI٢؛ هامر پورگشتال‌، همانجا). در ١٦٨٧م‌ اسك‌ بار دیگر به‌ تصرف‌ تركان‌ درآمد، ولی‌ دیری‌ نپایید (EI٢).
به‌ نوشتۀ اولیا چلبی‌ زبان‌ مردم‌ اسك‌ مجاری‌ بوده‌ است‌ (٦/ ١٧٨؛ EI٢). همومی‌افزاید كه‌ در شهر كاروانسرایی‌ وجود نداشت‌، ولی‌ درِ خانه‌های‌ اكابر و اعیان‌ شهر گشاده‌ بود و مسافران‌ را به‌ میهمانی‌ می‌پذیرفتند. وی‌ همچنین‌ از نهرهای‌ آب‌ زلال‌ یاد كرده‌، و اسك‌ را شهری‌ بس‌ آباد نوشته‌ است‌ (٦/ ١٨٠، ١٨٤).
شهر اسك‌ مركز تقاطع‌ راههای‌ آهن‌، شوسه‌ و آبی‌ رودخانه‌ای‌ است‌. این‌ شهر یكی‌ از مراكز اقتصادی‌ و فرهنگی‌ اسلاونیا، و دارای‌ صنایع‌ تهیۀ مواد خوراكی‌، چرم‌ سازی‌، پارچه‌بافی‌، مصالح‌ ساختمانی‌، تولید دستگاههای‌ بافندگی‌ و كشاورزی‌، صنایع‌ شیمیایی‌، چوب‌ بری‌، مبل‌ سازی‌، كبریت‌ سازی‌، كاغذ سازی‌، تهیۀ پارچه‌های‌ كتانی‌، صنایع‌ الكترونیك‌و جز آنها ست (BSE٢, XXXI/ ٢٨١;
BSE٣, XVIII/ ٥٥٧).

مآخذ

اولیا چلبی‌، سیاحت‌ نامه‌، استانبول‌، ١٣١٨ق‌؛
بستانی‌، پطرس‌، دائرۀ المعارف‌، بیروت‌، ١٢٩٥ق‌/ ١٨٧٨م‌؛
پچوی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌، استانبول‌، ١٢٨٣ق‌؛
راسم‌، احمد، عثمانلی‌ تاریخی‌، استانبول‌، ١٣٢٦- ١٣٢٨ق‌؛
صولاق‌زاده‌، محمد، تاریخ‌، استانبول‌، ١٢٩٧ق‌؛
لطفی‌ پاشا، تواریخ‌ آل‌ عثمان‌، استانبول‌، ١٣٤١ق‌؛
هامر پورگشتال‌، ی‌.، تاریخ‌ امپراتوری‌ عثمانی‌، ترجمۀ میرزا زكی‌ علی‌آبادی‌، تهران‌، ١٣٦٧- ١٣٦٨ش‌؛
نیز:

Brockhaus;
BSE ٢ ;
BSE ٣ ;
EI ٢ ;
Sovetskiĭ entsiklopedicheskiĭ slovar, Moscow, ١٩٨٧;
Uzuncarsili, I. H., Osmanli tarihi, Ankara, ١٩٨٣.
عنایت‌الله‌ رضا