حِطِّیْن، روستایی کهن در شمال اراضی فلسطین، واقع در غرب دریاچۀ طبریّه. ویرانه‌های این روستا در شمال‌غربی شهر طبریه، غرب دریاچۀ طبریه (جلیله) و در دشتی حاصلخیز و هموار، در ارتفاع ١٠٠ تا ١٢٥متری از سطح دریا واقع است. دشت حطین از شرق به غرب گسترده، و از شمال و جنوب به کوههایی محدود شده است. این دشت از طریق گذرگاههای کوهستانی، به دشتهای جلیل سفلا می‌پیوندد ( الموسوعة ... ، ٢/ ٢٤٨؛ نیز EI٢).
در دامنه‌های غربی روستای حطین زیارتگاه کوچکی وجود دارد که به مدفن شعیب پیامبر، پدر همسر حضرت موسى (ع)، شهرت دارد؛ دروزیها همه‌ساله به زیارت این مکان می‌روند (همانجا؛ جودائیکا، XII/ ٦١). از دیگر آثار باستانی برجای مانده در حطین می‌توان به ویرانه‌های عیکه و مَدیَن اشاره کرد (دباغ، ٦(٢)/ ٣٩٣، ٣٩٤).
در عهد عتیق (یوشع بن نون، ١٩: ٣٥) از این روستا با نام صِدّیم یاد شده است (نک‌ : هاکس، ٥٥٢؛ جودائیکا، همانجا). می‌توان احتمال داد که حطین بر خرابه‌های صدیم بنا شده باشد و شاید حطین تغییریافتۀ صدیم باشد. در زمان رومیان، این روستا کفار حِطّایا نامیده می‌شد (دباغ، ٦(٢)/ ٣٩٠). ظاهراً در زمان تسلط اعراب بر این سرزمین، این روستا را حطین القدیم نیز می‌گفته‌اند (جودائیکا، همانجا).
دشتهای جلیل سفلا از گذشته‌های دور مسیر عبور کاروانهای تجاری و محل وقوع جنگهای مختلفی بوده است ( الموسوعة، همانجا). این مناطق پس از تصرف سرزمین فلسطین، در خلافت عمر، به دست مسلمانان افتاد (نک‌ : بلاذری، ١٨٨-١٨٩). ناصر خسرو در سدۀ ٥ ق/ ١١ م، در مسیر سفر خود، از این روستا گذر کرده، و به مدفن شعیب پیامبر و نیز دخترش، اشاره کرده است. به نوشتۀ او، مردم روستای حطین این دو مزار را بزرگ می‌داشتند و برای آن احترام زیادی قائل بودند. البته در سفرنامۀ او از این روستا با نام حَظیره یاد شده است که احتمالاً اشتباه نسخه‌نویسان بوده است (ص ٢٧- ٢٨؛ دباغ، ١(١)/ ٤٤٢). ظاهراً برای بازشناسی روستای حطین از ناحیه‌ای به همین نام در نزدیکی شهر تنیس مصر، این روستا به حطین شام ــ در برابر حطین تنیس ــ مشهور بوده است (سمعانی، ٢/ ٢٣٦). سمعانی (٢/ ٢٣٥) و نیز یاقوت (٢/ ٢٩١) در سدۀ ٧ ق/ ١٣ م، حطین را روستایی میان ارسوف و قیساریه دانسته‌اند.
شهرت این روستا به‌سبب نبرد مهمی است که در جریان جنگهای صلیبی در آن روی داد. عهدشکنی یکی از حاکمان مسیحی سرزمین فلسطین و تعرض او به کاروانهای مسلمانان که در مسیر مصر و شام در حرکت بودند (ابن‌اثیر، ١١/ ٥٢٧- ٥٢٨)، صلاح‌الدین ایوبی را بر آن داشت تا نبردی را بر ضد صلیبیان آغاز کند. سرانجام دو سپاه در نزدیکی روستای حطین در ربیع‌الآخر ٥٨٣/ ژوئیۀ ١١٨٧ رویارو شدند. این جنگ با پیروزی مسلمانان پایان یافت و بسیاری از حاکمان صلیبی به اسارت درآمدند (همو، ١١/ ٥٣٤-٥٣٦؛ ابن‌عبری، ٢٠٧- ٢٠٨؛ نک‌ : رانسیمان، II/ ٤٥٧-٤٥٨). این پیروزی سرآغازی بود برای فتح سرزمین فلسطین، و در نهایت بیت‌المقدس (٢٧ رجب ٥٨٣ ق/ ١٢ اکتبر ١١٨٧ م) به دست صلاح‌الدین ایوبی (نک‌ : ابن‌اثیر، ١١/ ٥٣٩-٥٥٣). به یادبود این پیروزی، زیارتگاه کوچکی به نام قبة النّصر در آن محل ساخته شد (EI٢).
روستای حطین ظاهراً در ١٩٤٥ م/ ١٣٢٤ ش، حدود ١٩٠‘١ تن جمعیت داشته است. با اشغال سرزمین فلسطین در ١٩٤٨ م توسط نیروهای اسرائیلی، حطین نیز ضمیمۀ شهرکهای تازه‌تأسیس اسرائیل شد و اهالی حطین این روستا را ترک کردند ( الموسوعة، ٢/ ٢٤٨- ٢٤٩).
از بزرگان منسوب به حطین می‌توان به ابومحمد هیاج بن محمد عبید بن حسین حطینی (د ٤٧٢ ق/ ١٠٧٩ م)، فقیه و زاهد (سمعانی، یاقوت، همانجاها)، همچنین محمد بن ابی‌طالب انصاری دمشقی، معروف به شیخ حطین و شیخ الربوه، نویسندۀ کتاب نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر، نیز علی بن محمد بن علاءالدین دواداری، معروف به ابن‌ریس و ابن‌کلّاس (د ٧٠٢ ق/ ١٣٠٣ م)، فاضل و ادیب اشاره کرد (دباغ، ٦(٢)/ ٣٩١-٣٩٢).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن‌عبری، غریغوریوس، تاریخ الزمان، ترجمۀ اسحاق ارمله، بیروت، ١٩٨٦ م؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٧ م؛
دباغ، مصطفى مراد، بلادنا فلسطین، ج ١(١)، بی‌جا، ١٣٩٣ ق/ ١٩٧٣ م، ج ٦(٢)، عمّان، الشرکة الدولیة للطباعة و النشر؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ ق/ ١٩٨٨ م؛
عهد عتیق؛
الموسوعة الفلسطینیة، عام، دمشق، ١٩٨٤ م؛
ناصرخسرو، سفرنامه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
هاکس، جیمز، قاموس کتاب مقدس، تهران، ١٣٧٧ ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

EI٢;
Encyclopaedia Judaica, Detroit etc., ٢٠٠٧;
Runciman, S., A History of the Crusades, London, ١٩٦٥.
محمداحسان مصحفی