اَمْباله، شهر و شهرستانی به همین نام در ایالت هاریانا در شمال غربی هند واقع در °٣٠ و ´٢٣ عرض شمالی و °٧٦ و ´٤٦ طول شرقی ( بریتانیكا، میكرو، ١٩٧٨م، I/ ٢٩٣). امباله را اومبالا و انباله هم نامیده‌اند (نک‌ : ابوالفضل، ٣/ ٣٠؛ كنبو، ١/ ٥١٩، ٢/ ٣١٤، ٣/ ٨١؛ آمریكانا، I/ ٤٧٠). این شهر كه در منطقه‌ای كوهپایه‌ای قرار گرفته، از طریق جادۀ زمینی و راه‌آهن با دهلی، امریتسار (پنجاب)، سیملا و كالكه در شمال، و سهارنپور در جنوب شرقی ارتباط دارد ( بریتانیكا، ١٩٨٦ م، I/ ٣١٥؛ دویی، ٢٢٥).
امباله راه طبیعی مهاجمان به دهلی و آگره بوده است (اسپیر، ٦)، از جمله در حملۀ اسكندر به هند در ٣٢٦ ق‌م (نک‌ : بریتانیكا، ١٩٨٦ م، XXI/ ١١٢) و طی جنگهای بین سلاطین مغول در هند و بین سیكهـا و مسلمانـان (نک‌ : اكرام، ١١٢-١١٣؛ اروین، ٩٧-٩٨؛ آرچبلد، ٥٤٠؛ راس، ١٢؛ مطلبی، ٢/ ١٠٣٨؛ واضح، ٢٤٠) و در جنگهای نادر شاه افشار با سلاطین مغول در ١١٥١ ق (نک‌ : استرابادی، ٣٢٠؛ قدوسی، ١٣٨؛ مروی، ٧١٠).
نخستین بار قاضی تقی متقی در سفرنامۀ خود از این شهر نام برده، و نوشته است كه مسلمانان در ٥٨٧ق/ ١١٩١م در جنگ دوم معزالدین بن سام این منطقه را فتح كردند. گفته شده است كه التتمش (حك‌ ٦٠٨-٦٣٣ق/ ١٢١١-١٢٣٦م)، قاضی بر این شهر گمارد و فیروز تغلق در ٧٨١ق/ ١٣٧٩م بر آنجا مسلط گردید (EI٢, I/ ٤٣٢).
بابر امپراتور مغول در ٩٣٣ ق/ ١٥٢٧ م در راه خود به سوی دهلی، امباله را تصرف كرد و در ٩٥٦ق/ ١٥٤٩م جنگی شدید بین اسلام شاه و شورشیان پنجاب به فرماندهی نیازی خان در این شهر روی داد (EI٢، همانجا؛ راس، ١٢, ٥٩).
در حكومت مغول، امباله تابع حكومت سرهند و محل اردوگاه نظامی امپراتور بود (EI٢، همانجا). در ١١٢٢ق/ ١٧١٠م نیروهای سیك به رهبری بندا بیراگی امباله را تصرف كردند و پس از یك دورۀ بی‌ثباتی (همانجا) كه طی آن نادرشاه افشار در ١١٥١ق این منطقه را درنوردید (استرابادی، ٣٢٠-٣٢١؛ قدوسی، همانجا)، در ١١٧٥ ق/ ١٧٦١ م احمدشاه دُرانی طی جنگهایی كه به اضمحلال حكومت مغول انجامید، امباله را تصرف كرد (EI٢، همانجا). از ١٧٦٣ م به بعد چند بار نیروهای سیك منطقۀ امباله را مورد تاخت و تاز قرار دادند (آرچبلد، نیز EI٢، همانجاها)، تا اینک‌ه این شهر در ١٨٢٣م به تصرف كمپانی هند شرقی درآمد و محل استقرار نمایندۀ سیاسی دولت انگلیس در ایالت سوتلج و مركز برخی سازمانهای سیاسی شد (یاپ، ١٩٠-١٩١). دولت انگلیس در ١٨٤٣م یك پایگاه نظامی مهم در كنار این شهر بنا كرد (دویی، ٣٤٧).
امباله در دوران شورش هند برضد سلطۀ انگلیس آرام بود (EI٢، همانجا) و محاكمۀ شورشیان در ١٨٦٤م در این شهر برگذار شد (خامنه‌ای، ٣٧؛ هانتر، ٧٦). در اواخر سدۀ ١٩م در واكنش نسبت به افزایش دشمنی نسبت به مسلمانان شورشهایی در این شهر روی داد (شروانی، ١١٩؛ دویی، همانجا؛ «سلطۀ ... »، II/ ٣٢٧؛ بریتانیكا، ١٩٨٦ م، I/ ٣١٦).
امباله قبلاً قصبه‌ای شهر مانند بود و در ١٨٦٧ م به شهر بدل شد. در ١٩٨١م/ ١٣٦٠ش جمعیت امباله، ٢٠٣‘١٢١ نفر بود (همانجا). امباله در ١٩٦٦م در نتیجۀ تقسیم ایالت قدیم پنجاب به دو ایالت پنجابی زبان (پنجاب) و هندی زبان (هاریانا) جزو ایالت اخیر شد (همان، XXI/ ١١١).
امباله در سرزمینی حاصل‌خیز قرار دارد و زمینهای زراعی آن از رودخانه‌های سرسوتی، دریشادوتی و مركنده آبیاری می‌شود (دویی، ٢٢٥؛ موهان، ٦). تولید گندم و غلات در امباله اهمیت زیاد دارد (دویی، همانجا). سایر محصولات آن عبارتند از دانه‌های روغنی، نیشكر، پنبه، ادویه و تمرهندی. در این شهر، علاوه بر قالی‌بافی و صنایع دستی، شیشه‌سازی و كاغذسازی و تولید ماشین آلات و ابزار صنعتی حائز اهمیت است ( آمریكانا، I/ ٤٧٠؛ «دائرۀالمعارف ... »، II/ ٧٧٩؛ بریتانیكا، همانجا؛ EI٢, I/ ٤٣٢). در امباله، یك بیمارستان، یك مؤسسۀ صنایع فلزی، یك مركز تجاری، فرودگاه، مدرسۀ آموزش خلبانی و چند دانشكدۀ وابسته به دانشگاه كوروكشترا تأسیس شده است ( بریتانیكا، ١٩٨٦ م، I/ ٣١٥-٣١٦؛ حكمت، ٤١٧).
از آثار دیدنی این شهر، مسجدی است متعلق به دورۀ پتان و مسجد دیگری كه به سبك مسجدالاقصى بنا شده است (EI٢، همانجا). از دانشمندان و ادبای منسوب به امباله، راتی رام جی متخلص به هاتف، ناظم علی انبالوی متخلص به وقار كه به اردو و فارسی شعر گفته است، عبدالقادر انبالی، نورمحمد و صادق مطلبی مؤلف كتاب آداب عالمگیری معروف هستند (نک‌ : عبدالرشید، ٣٩٨؛ سیدعبدالله، ١٧٠؛ مطلبی، ١/ ١٨؛ فاروقی، ٣٦٦؛ EI٢، همانجا).
امباله مركز جمعیت تبلیغ اسلامی هند است كه در سرتاسر هند شعبه‌هایی دارد (تیتوس، ٢٠١؛ خان، ٢٦٧).

مآخذ

ابوالفضل علامی، آیین اكبری، لكهنو، ١٨٩٣ م؛
استرابادی، مهدی، جهانگشای نادری، به كوشش عبدالله انوار، تهران، ١٣٤١ ش؛
حكمت، علی اصغر، سرزمین هند، تهران، ١٣٣٧ ش؛
خامنه‌ای، سیدعلی، مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، تهران، ١٣٤٧ ش؛
خان، ح. ب.، بر صغیر پاك و هند كی سیاست میں علماء كاكردار، اسلام‌آباد، ١٩٨٥ م؛
سید عبدالله، ادبیات فارسی میں هندوؤں كاحصه، لاهور، ١٩٧٤ م؛
شروانی، زین‌العابدین، بستان السیاحه، تهران، ١٣٦٨ ش؛
عبدالرشید، تذكرۀ شعرای پنجاب، لاهور، ١٣٤٦ش؛
فاروقی، احمد، مكتوبات امام ربانی، لكهنو، ١٩١٣ م؛
قدوسی، محمدحسین، نادرنامه، مشهد، ١٣٣٩ ش؛
كنبو، محمدصالح، شاهجهان نامه، لاهور، ١٩٦٧ م؛
مروی، محمدكاظم، عالم‌آرای نادری، به كوشش محمدامین ریاحی، تهران، ١٣٦٤ ش؛
مطلبی انبالوی، صادق، آداب عالمگیری، به كوشش عبدالغفور چودهری، لاهور، ١٩٧١ م؛
واضح، مبارك الله، تاریخ ارادت خان، به كوشش غلام رسول مهر، لاهور، ١٩٧١ م؛
نیز:

Americana;
Archbold, W. A. J., «The Conquest of Sind and the Panjab», The Cambridge History of India, New Delhi, vol. V;
Britannica;
British Paramountcy and Indian Renaissance, ed. R. C. Majumdar, Bombay, ١٩٧٠;
Douie, J., The Panjab, North-West Frontier Province and Kashmir, Lahore, ١٩١٦;
EI٢;
Enciclopedia Italiana, Rome, ١٩٥٠;
Hunter, W. W., The Indian Musalmans, Delhi, ١٩٦٩;
Ikram, S. M., History of Muslim Civilisation in India and Pakistan, Lahore, ١٩٨٢;
Irvine, W., Later Mughals, Lahore, ١٩٧١;
Mohan, M. V. D., The North-West India of the Second Century B. C., Ludhiana, ١٩٧٤;
Ross, E. D., «Babur», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. IV;
Spear, P., India, Tehran, ١٩٦١;
Titus, M. T., Indian Islam, New Delhi, ١٩٧٩;
Yapp, M. E., Strategies of British India, Britain, Iran and Afghanistan, ١٧٩٨-١٨٥٠, Oxford, ١٩٨٠.
پرویز امین