تَفْت، شهرستان و شهری در استان یزد. نام تفت در زبان فارسی به معنای گرمی و حرارت و برگرفته از واژۀ پهلوی تَپ است. همچنین در گویش اهالیِ این شهرستان، تفت به معنای سبد میوه است که برخی به واسطۀ باغهای میوۀ فراوانی که پیرامون این شهر وجود دارد، معنای اخیر را معتبر می‌دانند (فره‌وشی، ٤٢٨؛ سیرو، ٨٩، نیز حاشیۀ ١؛ توکلی مقدم، ٢٦١-٢٦٢). اما نظریۀ نخست از نظر لغوی قرین صحت است.
شهـرستـان تفت بـا مسـاحتـی حدود ٨٧١‘٥ کمـ ٢ در نواحی مرکزی استان یزد واقع است و براساس تقسیمات کشوری در ١٣٨٤ش، مشتمل بر دو بخش مرکزی و «نیر»، ١٠ دهستان و ٢ شهر تفت و نیر است (نک‌ : نشریه...، ٦١؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای استان...، ٢/ ٥). این شهرستان از شمال به شهرستان صدوق، از شمال شرقی به شهرستان یزد، از شرق و جنوب شرقی به شهرستان مهریز، و از غرب و جنوب غربی به شهرستان ابرکوه (ابرقو) محدود است (نک‌ : اطلس...، ١٩٥).
شهرستان تفت از لحاظ ناهمواریهای طبیعی از دو بخش کوهستانی و دشتهای هموار تشکیل شده است. بخش خاوری این شهرستان را رشته‌کوههایی فرا گرفته که مهم‌ترین ارتفاعات آن شیرکوه (٠٥٥‘٤ متر)، کوه باد آسمان (٠٩٩‘٣ متر) و کوه قبله (٧٦٠‘٢ متر) است ( فرهنگ جغرافیایی کوهها...، ٣/ ١٨٤، ٢٠٢، ٢٠٣؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای استان، ٢/ ٩). نواحی جنوبی و جنوب غربی این شهرستان را دشتهای همواری در برگرفته است که به کویر ابرکوه محدود می‌گردد (جعفری، عباس، ٢٩٣). به علت بارندگی کم و شرایط آب و هوایی، رودخانه‌های این شهرستان خشک‌رودهایی هستند که در فصول بارندگی دارای آب است (افشین، ٢/ ٥٢١-٥٢٢) و خشک‌رودهای تفت و فیض‌آباد از مهم‌ترین آنهاست ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ٢٤). آب و هوای این شهرستان در نواحی کوهستانی معتدل و متمایل به سرد، و در دشتهای جنوبی و جنوب غربی گرم است و از نظر میزان بارندگی جزء نواحی خشک به‌شمار می‌آید (همان، نیز جعفری، عباس، همانجاها).
اقتصاد شهرستان تفت برپایۀ کشاورزی، باغداری، کارگری و صنایع دستی و معدن استوار است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ٢٥-٢٦؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای استان، ٢/ ١٤-١٧). شهرستان تفت به سبب داشتن خاک بارور و وجود چشمه‌ها، کاریزها و چاههای ژرف و نیمه‌ژرف از نظر کشاورزی پررونق است. گندم، جو، بنشن و گیاهان دارویی و محصولات باغی، به‌ویژه انار که جنبۀ صادراتی دارد، از مهم‌ترین فرآورده‌های کشاورزی شهرستان تفت است. قالی‌بافی و گیوه‌بافی از دیگر منابع مهم اقتصادی اهالی این شهرستان است. در این شهرستان معادن سرب، گل سفید و سنگ مرمر یافت می‌شود که بعضی از آنها مورد بهره‌برداری قرار گرفته، و از بین آنها سنگ مرمر از اهمیت فراوانی برخوردار است (همانجاها؛ یزد...، ٢٤٢).
بنا بر سرشماری آبان ١٣٧٥ جمعیت شهرستان تفت بالغ بر ٦٠٠‘٥٦ تن بوده است (سرشماری...، شانزده). بیشتر مردم شهرستان تفت مسلمان‌اند، اما شماری از اهالی آن پیرو آیین زردشت هستند که بیشتر در روستاهای چم، زین‌آباد، مبارکه و برخی از محله‌های شهر تفت مانند باغ خندان، باغ گلستان و راحت‌آباد ساکن‌اند. این روستاهای زردشتی‌نشین دارای آتشکده و زیارتگاه‌اند. از آتشکده‌های معروف شهرستان تفت که هنوز پابرجاست، می‌توان به پیر رهگذر، پیر مراد، مهرایزد، چم، زین‌آباد و مبارکه اشاره کرد ( نامۀ فرمانداری...، شم‌ ٧/ ٩٩٩٢؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ٣٤، ٥٤، ٨١). زردشتیان تفت از ساکنان اصلی تفت بوده‌اند و مسلمانان آن از زردشتیهایی بودند که در طول تاریخ به دین اسلام گرویده‌اند و یا از دیگر نواحی به این شهرستان مهاجرت کرده‌اند. در تفت خانواده‌هایی هستند که اخیراً مسلمان شده‌اند و با خویشاوندان زردشتی خود رابطه دارند. میان زردشتیان و مسلمانان تفت همزیستی مسالمت‌آمیز وجود دارد (مؤمنی، ٣٩).
آبادیهای جنوب شهر یزد در گذشته به ٣ منطقۀ پیشکوه، میانکوه و پشتکوه تقسیم می‌شد و ناحیۀ تفت جزو منطقۀ پیشکوه به‌شمار می‌آمد و مرکز بخش پیشکوه از بخشهای تابعۀ استان یزد بود (افشار، ١/ ٢٤٣-٣٦٩). با تصویب هیئت دولت در ١٦/ ٧/ ١٣٤٨ش تفت به شهرستان ارتقا یافت ( نامۀ فرمانداری، همان).
شهر تفت مرکز این شهرستان در °٥٤ و ١٢ طول شرقی و °٣١ و ٤٥ عرض شمالی و در ارتفاع ٥٥٥‘١ متری از سطح دریا (پاپلی. ١٤٤)، در ٢٣ کیلومتری جنوب غربی یزد (جعفری، عباس، همانجا) واقع است و رودخانۀ تفت از میان آن می‌گذرد و به سوی شهر یزد می‌رود ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ٢٦). شهر تفت یکی از بزرگ‌ترین قطبهای تولید انار و پرورش کرم ابریشم در استان یزد است و هلوی آن شهرت فراوانی دارد (یزد، ٢٤٠). بنابر سرشماری عمومی ١٣٧٥ش، جمعیت این شهر بالغ بر ١٠٠‘١٥ نفر بوده است (سرشماری، سی و نه).

پیشینۀ تاریخی

اگرچه نام تفت در منابع تاریخی پیش از اسلام به چشم نمی‌خورد، اما از آثار بر جای مانده از دوران پیش از اسلام مانند قلعۀ پهلوان مادی (پهلوان بادی) در تفته کوه و همچنین دخمه‌ای که در نزدیکی کوه دخمه موجود است و توده استخوانهای پوسیده و خاک شدۀ موجود در این دخمه که هنوز به چشم می‌خورد و همچنین آتشکده‌هایی پابرجا، پیشینۀ این ناحیه را به دوران پیش از اسلام می‌رساند (نک‌ : آیتی، ٥٢؛ سیرو، ٨٩) تفت به سبب همجواری با یزد و نیز واقع شدن بر سر راه یزد به شیراز، همواره با یزد در پیوند بوده است (همانجا؛ مؤمنی، ٣٨).
جغرافیانویسان اسلامی در سده‌های ٣ و ٤ق از تفت با نام قلعه و یا قلعةالمجوس از توابع کورۀ استخر یاد کرده‌اند و فاصلۀ آن را تا شهر کثه در حومۀ یزد، ٥ تا ٦ فرسخ (یک مرحله) ذکر کرده‌اند (ابن خردادبه، ٥١؛ اصطخری، ١٣٠؛ مقدسی، ٤٥٧؛ ابن حوقل، ١/ ٢٨٣). به نوشتۀ اصطخری قلعةالمجوس دهی آباد و سرسبز با باغهای میوۀ فراوان بوده که محصولات آن به دیگر نقاط ارسال می‌شده است. همچنین در نزدیکی آن معدن سربی که از آن بهره‌برداری می‌کردند وجود داشته است. از این قلعه رودی می‌گذشته که به کثه می‌رفته، و زمینهای کشاورزی و باغهای آنجا را آبیاری می‌کرده است (ص ١٢٥-١٢٦). این اشارۀ اصطخری دربارۀ سرچشمه گرفتن رودخانه‌ای که به جانب یزد جاری بوده، منطبق با توصیفات منابع تاریخی متأخرتری است که به «آب تفت» اشاره کرده‌اند(کاتب، ٢١٤-٢١٥؛ حسینی، ١٥، ١٩؛ جعفری، جعفر، ٥١، ٥٨؛ پویا، ٤٠). در تاریخ یزد آب تفت همیشه زبانزد بوده است و اکنون نیز در یزد کوچه‌ای به نام «آب تفت» وجود دارد (همو، نیز یزد، همانجاها).
ظاهراً نام تفت نخستین‌بار در منابع تاریخی سدۀ ٨ق در ذیل وقایع تاریخی سلسلۀ آل مظفر (حک‌ ٧١٨-٧٩٥ق) و دولت گورکانیان آمده است. باتوجه به ویرانیهایی که درنتیجۀ حملات مغولان در ولایات یزد به وجود آمده بود (نک‌ : رشیدالدین، ٢/ ١٠٢٩؛ پتروشفسکی، ١/ ١٣٥)، می‌بایستی قلعةالمجوس یا همان قلعه گوری(گبری) ویران گردیده، و در دوران حکومت آل مظفر شهر تفت جایگزین قلعةالمجوس شده باشد (کاتب، ٨٧، ٢١٩؛ جعفری، جعفر، ٢١؛ مستوفی، ٣/ ٧٢٠، ٧٣٨؛ افشار، ١/ ٤٢٤). با فروپاشی سلسلۀ آل مظفر به دست امیرتیمور گورکانی، ناحیۀ تفت در زمرۀ قلمرو تیموریان قرار گرفت و به سبب واقع بودن بر سر راه ارتباطی یزد به شیراز از آسیبهای ناشی از لشکرکشیهای امرای تیموری مصون نماند (نک‌ : حافظ ابرو، ٢/ ٣١٥، ٣٢١، ٣٢٥).
در سدۀ ٩ق با سکونت شاه نعمت‌الله ولی در تفت و ساختن خانقاهی در آنجا، تفت رو به رونق و شکوفایی نهاد (نوربخش، ٣٣-٣٤). در سالهایی که شاه نعمت‌الله در تفت اقامت داشت. سلیمان اسکندربن میرزاعمر شیخ بن امیرتیمور(حک‌ ٨١٢-٨١٧ق) که بر فارس و یزد و اصفهان حکومت داشت، به واسطۀ ارادتش به شاه نعمت الله مالیات ٤ سال تفت و توابع آن را به وی بخشید تا با آن وجوهات خانقاهی احداث کند (همانجا؛ مجموعه...، ٤٨). احداث خانقاه و حضور شاه نعمت‌الله در تفت بر اهمیت این شهر افزود، به‌طوری‌که بزرگان از اطراف و اکناف برای دیدار وی به تفت می‌آمدند (کاتب، ٢١٦؛ نوربخش، ٣٣؛ مستوفی، ٣/ ٢٩٨؛ مجموعه، ٤٩)؛ حتى پس از آنکه شاه نعمت‌الله ولی تفت را ترک گفت، این شهر همچنان اهمیت خود را حفظ کرد، چنان‌که بعدها جمعی از نوادگان او تفت را مقر خود قرار دادند و شهر تفت به مهم‌ترین پایگاه سلسلۀ نعمت‌اللٰهی بدل شد (مستوفی، ٣/ ٤٩؛ مؤمنی، ٤٨؛ افشار، ١/ ٣٨٩، ٤١٢، ٤١٤). پس از ایجاد خانقاه شاه‌نعمت‌الله ولی، تفت رو به گسترش نهاد، چنان‌که در سدۀ ١١ق مستوفی بافقی (٣/ ٦٨٣) از دو محلۀ سردسیر و گرمسیر که یکی در کوهپایه و دیگری در دشت واقع بوده، یاد می‌کند. در منابع تاریخی دوران صفویه از تفت چندان یاد نشده است، جز آنکه در دورۀ استیلای اشرف افغان و به هنگام تسخیر یزد، مردمان قصبۀ تفت قتل عام شدند (تشکری، ١٦؛ نائینی، ٢٦٨).
تفت در دورۀ قاجاریه قصبۀ معتبری از توابع یزد بوده، و رودخانه‌ای آن را به دو بخش تقسیم می‌کرده است. در دو طرف این رودخانه باغ و بستان فراوانی وجود داشته، و دارای دو محلۀ گرمسیر و سردسیر بوده است و آب زمینهای کشاورزی آن علاوه بر آب رودخانه از کاریز نیز تأمین می‌شده، و از باغهای آن میوه‌های فراوانی به دست می‌آمده است. در محلۀ سردسیر تفت چشمۀ آبی وجود داشته است که اهالی یزد برای درمان برخی از بیماریها آن را مفید می‌دانسته‌اند. در تفت نوعی نمد تولید می‌شده که بسیار معروف بوده، و مانند آن در دیگر نقاط ایران یافت نمی‌شده است. چیت کرباسی که لباس رعیتی مهم تفت با آن تهیه می‌شده، معروف بوده است. در سدۀ ١٤ق حدود ٢٠٠ تا ٣٠٠ خانوار زردشتی در تفت زندگی می‌کرده‌اند (اعتمادالسلطنه، ١/ ٧٥٣-٧٥٤) که برای تمایز آنان از مسلمانان، لباسهای مخصوصی می‌پوشیدند (براون، ٣٢٥).
در ١٢٨٢ق/ ١٨٦٥م به سبب شیوع آفت ابریشم در جنوب ایران و سرایت آن به تفت، صنایع ابریشم‌بافی که پیش از آن در این شهر رونق فراوان داشت، از بین رفت و جای آن را کشت تریاک گرفت به‌گونه‌ای که دو هزار من ابریشم تولیدی در ١٢٦٧ق، در سالهای بعد به ٦٠٠ من رسید (تشکری، ١٧٣؛ اشرف، ٩٢).

آثار تاریخی

از مهم‌ترین آثار تاریخی شهرستان تفت می‌توان به این اماکن اشاره کرد: ١. خانقاه یا بقعۀ شاه خلیل (ثانی) ــ از نوادگان شاه‌نعمت‌الله ولی ــ که مدفن او نیز هست. اصل این بنا مربع است با گنبد آجری و با رگه‌های آجر لعاب‌دار سبز و سیاه. در این مکان ٩ سنگ قبر دیده می‌شود که بر روی یکی از آنها تاریخ ٨٤٨ق خوانده می‌شود (افشار، ١/ ٤١١، ٤١٤). ٢. مسجد شاه ولی که به گفتۀ مشکوٰتی (ص ٧٨) بنای آن متعلق به ٧٠٠ق است. اهمیت این مسجد بیشتر از جهت گنبد و مقصورۀ آن است که می‌توان ساختمان گنبد مسجدکبود در تبریز و شیخ لطف‌الله در اصفهان را تقلیدی از این بنا دانست. بر روی یک قطعه زیلوی بزرگ قدیمی که در این مسجد نگهداری می‌شود، عبارتی بافته شده است که سال ٩٦٣ق را نشان می‌دهد و می‌بایستی در این سال وقف مسجدجامع شده باشد (افشار، ١/ ٤٢٠؛ دایرةالمعارف...، ٣/ ٢٦٥).

مآخذ

آیتی، عبدالحسین، تاریخ یزد، یزد، ١٣١٧ش؛
ابن حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛
ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق/ ١٨٨٩م؛
اشرف، احمد، موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران دورۀ قاجاریه، تهران، ١٣٥٩ش؛
اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٠م؛
اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، به کوشش سعید بختیاری، تهران، ١٣٨٣ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛
افشار، ایرج، یادگارهای یزد، تهران، ١٣٤٨ش؛
افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
براون، ادوارد، یک سال در میان ایرانیان، ترجمۀ ذبیح‌الله منصوری، تهران، کانون معرفت؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
پتروشفسکی، ا. پ.، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، ١٣٤٤ش؛
پویا، عبدالعظیم، زندان سکندر از نگاهی دیگر، یزد، ١٣٦٨ش؛
تشکری بافقی، علی‌اکبر، مشروطیت در یزد، یزد، ١٣٧٧ش؛
توکلی مقدم، غلامحسین، وجه تسمیۀ شهرهای ایران، تهران، ١٣٧٥ش؛
جعفری، جعفر، تاریخ یزد، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٣ش؛
جعفری، عباس، دائرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛
حافظ ابرو، عبدالله، جغرافیا، به کوشش صادق سجادی، تهران، ١٣٧٨ش؛
حسینی یزدی، رکن‌الدین، جامع الخیرات، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران، ١٣٤١ش؛
دایرةالمعارف بناهای تاریخی ایران در دورۀ اسلامی (مساجد تاریخی)، به کوشش محمدمهدی عقابی، تهران، ١٣٧٨ش؛
رشیدالدین فضل‌الله، جامع التواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران، ١٣٣٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، استان یزد، شهرستان تفت، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سیرو، ماکسیم، «آتشگاه زردشتی شریف‌آباد»، آثار ایران، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، مشهد، ١٣٦٥ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای استان یزد، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران. ١٣٨١ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (یزد)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٦٩ش، ج ٨٣؛
فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛
فره‌وشی، بهرام، فرهنگ پهلوی، تهران، ١٣٤٦ش؛
کاتب، احمد، تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ش؛
مجموعه در ترجمۀ احوال شاه نعمت‌الله ولی کرمانی، به کوشش ژان اوبن، تهران، ١٣٣٥ش؛
مستوفی بافقی، محمد مفید، جامع مفیدی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٠ش؛
مشکوٰتی، نصرت‌الله، بناهای تاریخی و فهرست اماکن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٩ش؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، لیدن، ١٩٠٦م؛
مؤمنی، مصطفى، «جایگاه وقف و وقفنامه»، مجموعۀ مقالات سمینار جغرافی (شم‌ ٣)، به کوشش پاپلی یزدی، مشهد، ١٣٦٥ش؛
نامۀ فرمانداری شهرستان تفت، وزارت کشور، ١٣٨١ش؛
نائینی، محمدجعفر، جامع جعفری، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٣ش؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشور، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٤ش؛
نوربخش، جواد، زندگی و آثار شاه نعمت‌الله ولی و فرزندان او، تهران، ١٣٣٧ش؛
یزد نگین کویر، مجموعه اطلاعات و راهنمای سیاحتی، یزد، ١٣٧٥ش.

شیوا جعفری