اِفْراغه، شهری كوچك از ایالت وشقه در شمال شرقی اندلس، ٣٠ كیلومتری جنوب غربی لارده، در دو سوی رود زیتون (ثینكا) كه حدود ١٨ كمـ بالاتر از محل به هم پیوستن آن با رود ابروقرار دارد (EUE; EI٢). نام این شهر در منابع اسلامی به صورت افراغه (یاقوت، ١ / ٣٢٣؛ ابن ابی زرع، ١٣٦)، افراغ (همو، ١٥٦، ١٦٩) و گاه نزدیك به لفظ لاتینی آن فراغه (نك‌ : قزوینی، ٥٤٩) آمده است. قدمت این شهر به دورۀ رومیها می‌رسد (EUE).
ادریسی افراغه را همراه جاقه، لارده و مكناسه از شهرهای اقلیم زیتون در ثغر اعلای اندلس شمرده كه دژی آباد با بازارها و صنعتها داشته است و مردمانش نیرومند و دلیر بوده‌اند. به گفتۀ او از افراغه تا هر یك از شهرهای لارده و طرطوشه ٥٠ میل فاصله بوده است (٢ / ٥٣٨، ٧٣٣). این شهر ساختی نیكو، آب فراوان، باغهای بسیار زیتون و منظری خوش داشته است (قزوینی، یاقوت، همانجاها؛ حمیری، ٤٨). به گفتۀ قزوینی (همانجا) در این شهر سردابهایی بسیار به نام فجوج با گذرهای زیرزمینی و درهایی چند بوده است كه مردم در گریز از دشمن بدانها پناه می‌بردند. بنا به روایت مؤلفی ناشناخته، افراغه بیش از ٣ هزار قریه داشته كه در هر یك خطبه خوانده می‌شده است. این رقم مبالغه‌آمیز، حاكی از تراكم جمعیت و نفوذ و انتشار اسلام در این منطقه بوده است (نك‌ : سامرایی، ٥٦). با این حال، تقریباً هیچ اثری از دورۀ اسلامی در آنجا برجای نمانده است. احتمالاً هنگامی كه موسی بن نُصیر در ٩٦ ق / ٧١٥ م سرقسطه را گرفت، افراغه نیز به تصرف مسلمانان درآمد و از آن پس با سرقسطه سرنوشت مشترك داشته است (EI٢).
پس از پیش روی فرنگان در ٣٣٠ ق / ٩٤٢ م و تصرف برخی شهرهای مرزی چون اربونه، جبهۀ جدید مسلمانان در ٣٣٢ ق به شهرهای افراغه، لارده و طرطوشه منتقل شد (مسعودی، ١ / ١٦٢-١٦٣؛ نیز نك‌ : مقری، ٤ / ٣٥١) و این وضع تا مدتها بعد ادامه یافت. در اواخر دورۀ اموی، بنی هود بر برخی شهرهای شمال شرقی كه ثغراعلا خوانده می‌شد، از جمله افراغه، مستولی شده بودند (مراكشی، ٥٨، ٧١). در ٤٨٤ ق كه یوسف بن تاشفین امیر مرابطی، آهنگ اندلس كرد، از خاندان بنی هود، احمد المستعین پسر یوسف المؤتمن بر شهرهای شرق اندلس از جمله افراغه فرمان می‌راند. وی با امیر مرابطی مكاتبه كرد و از در مسالمت درآمد تا نقش حایلی را میان وی و مسیحیان داشته باشد ( الحلل ... ، ٧٣-٧٤). به این ترتیب، افراغه شرقی‌ترین حوزۀ تحت نفوذ مرابطون گردید (ابن ابی زرع، ١٣٦). اما چندی بعد كه یوسف بن تاشفین حكومتهای محلی را در اندلس برچید، در ٤٨٦ ق افراغه را نیز فتح، و آنجا را به پایگاهی برای جهاد در برابر مسیحیان تبدیل كرد و تا ٤٩٠ ق / ١٠٩٧ م حاكمیت خود را بر تمام اندلس گسترد (همو، ١٥٦، ١٦٩).
پس از چندی آرامش و صلح (نك‌ : ابن عذاری، ٤ / ٩٢)، پادشاه آراگون آلفونسوی اول (حك‌ ١١٠٤-١١٣٤ م) ملقب به جنگجو (در منابع اسلامی: اذفونش) در پی استیلا بر برخی پایگاههای مهم ثغر اعلا از جمله سرقسطه در ٥١٢ق (نك‌ : مراكشی، ٢٠٨)، چندی بعد نیز حركت خود را برای تصرف شهرهای باقی ماندۀ ثغراعلا، یعنی لارده، افراغه و مكناسه آغاز كرد. وی در اواخر ٥٢٧ ق / ١١٣٣ م نخست مكناسه را گرفت، سپس متوجه افراغه شد، اما فتح آن كاری آسان نبود، چه این شهر بر فراز تپه‌ای با شیب تند و صعب العبور موقعی مستحكم داشت كه كار تهاجم را دشوار می‌ساخت (عنان، ١ / ١٢١). آلفونسو با لشكر انبوه كه برخی روایات اسلامی شمار آن را ١٢ هزار سوار برآورد كرده‌اند (ابن اثیر، ١١ / ٣٣-٣٤)، افراغه را مدتی طولانی در محاصره گرفت، چنانكه آزوقۀ شهر تمام شد. امیر مرابطی علی بن یوسف بن تاشفین پسر خود تاشفین را به همراه یحیی بن غانیه سردار مرابطی و والی بلنسیه و مرسیه برای كمك نظامی و تداركاتی به یاری ابن مردنیش سعد بن محمد والی افراغه فرستاد. در نبردی سخت كه در خارج شهر میان طرفین درگرفت، آلفونسو شكست خورد و به دژی در آن حوالی پناه برد، اما كمی بعد بر اثر بیماری و اندوه درگذشت (ذهبی، ٢٠ / ٢٣٣-٢٣٤؛ حمیری، ٤٨- ٤٩؛ قس: ابن اثیر، همانجا). منابع اسلامی تاریخ این جنگ را به اختلاف: ٥٢٧ ق (ذهبی، همانجا)، ٥٢٨ ق (نك‌ : عنان، ١ / ١٢٣-١٢٤) و ٥٢٩ ق (ابن اثیر، ١١ / ٣٣) نوشته‌اند. چندی پس از آن در ٥٣٠ ق از تهاجم مشترك سعد ابن مردنیش و ابن غانیه به شهر مرزی مكناسه و خارج ساختن آن از دست مسیحیان یاد شده است (ابن عذاری، ٤ / ٩٥).
به هر روی، شكست مسیحیان در ٥٢٨ق چندی مانع پیشروی آنان به سوی شهرهای مرزی مسلمانان شد. اما با آشفته شدن اوضاع در اندلس و دل مشغولی مرابطون به سركوب آشوبها و دفاع از پایگاههای خود، مسیحیان فرصت را برای اقدام غنیمت شمردند. به رغم آنكه محمد بن سعد ابن‌مردنیش به كنت بارسلون و پادشاه كاستیل باج می‌داد (مونس، ٢ / ٢٣٣، حاشیه)، در اواخر ١١٤٨ م / ١٦ شعبان ٥٤٣ ق طرطوشه، و كمی پس از آن در ٢٤ اكتبر ١١٤٩ م / ٥٤٤ ق لارده با تهاجم مسیحیان به رهبری رامون برنگر چهارم، كنت بارسلون، سقوط كرد. در همان زمان یا همان روز، برپایۀ اسناد آرشیو لارده، افراغه و مكناسه نیز به دست مهاجمان متحد صلیبی به رهبری رامون برنگر افتاد (عنان، ١ / ٣٦٩-٣٧٠؛ EUE). روایات اسلامی سقوط افراغه را در ٥٤٣ق، همزمان با استیلای موحدون بر شهرهای قرطبه، قرمونه و جَیان، یاد كرده‌اند (ابن‌اثیر، ١١ / ١٣٦؛ ابن ابی زرع، ٢٦٣؛ ابن‌خطیب، ٤ / ٣٤٧؛ قس: یاقوت، ١ / ٣٢٣).

مآخذ

ابن ابی زرع، علی، الانیس المطرب، رباط، ١٩٧٢ م؛ ابن اثیر، الكامل؛ ابن خطیب، محمد، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٩٧ / ١٩٧٧ م؛ ابن عذاری، احمد، البیان المغرب، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٦٧ م؛ ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛ الحلل الموشیة، به كوشش سهیل زكار و عبدالقادر زمامه، دارالبیضاء، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛ حمیری، محمد، الروض المعطار، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٠ م؛ ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛ سامرایی، خلیل ابراهیم، الثغرالاعلی الاندلسی، بغداد، ١٩٧٦ م؛ عنان، محمد عبدالله، دولة الاسلام فی الاندلس، قاهره، ١٤١١ ق / ١٩٩٠ م؛ قزوینی، زكریا، آثار البلاد، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛ مراكشی، عبدالواحد، المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، به كوشش محمد سعید عریان و محمد عربی علمی، قاهره، ١٣٦٨ ق / ١٩٤٩ م؛ مسعودی، علی، مروج الذهب، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛ مقری، احمد، نفح الطیب، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م؛ مونس، حسین، مقدمه و حاشیه بر الحلة السیراء ابن ابار، قاهره، ١٩٨٥ م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:

EI٢; EUE.
محمدرضا ناجی