پالِرْمو (به‌ عربی‌: بلرم‌)، نام‌ استان‌ و مركز آن‌ و بزرگ‌ترین‌ شهر و بندر جزیرۀ سیسیل‌، واقع‌ در كرانه‌های‌ دریای‌ تیرنه‌. پالرمو با موقعیت‌ ممتاز بندرگاهی‌ در كنار خلیج‌ پالرمو و دشتهای‌ سرسبز كنكا دُرو واقع‌ است‌ ( كلمبیا؛ بریتانیكا، XIII / ٩٣٠).
این‌ بندر مهم‌ترین‌ مركز بازرگانی‌، كشاورزی‌ و صنعتی‌ جزیرۀ سیسیل‌ به‌شمار می‌رود. عمده‌ترین‌ صنایع‌ آن‌ نساجی‌، ماشین‌سازی‌، كشتی‌سازی‌، فولاد، شیمیایی‌، كاغذسازی‌، چرم‌سازی‌، مبلمان‌، شیشه‌سازی‌ و سیمان‌ است‌ ( انكارتا). پالرمو با ٦٧١ هزار تن‌ جمعیت‌ (در ١٣٨٣ش‌ / ٢٠٠٤م‌)، پنجمین‌ شهر بزرگ‌ ایتالیا به‌ شمار می‌رود («فرهنگ‌ جهانی‌»).

پیشینۀ تاریخی‌

بندر پالرمو كه‌ در سدۀ ٨ق‌م‌ توسط بازرگانان‌ فینیقی‌ بنیاد نهاده‌ شد، «پانورموس‌» و یا «زیز» خوانده‌ می‌شد. پس‌ از فینیقیان‌، كارتاژیها آنجا را به‌ بندری‌ فعال‌ بدل‌ ساختند و به‌ دور شهر حصاری‌ كشیدند. در ٢٤١ق‌م‌ در جنگ‌ اول‌ پونیك‌ رومیان‌ این‌ شهر را تصرف‌ كردند (ماله‌، ٧٦- ٧٨؛ ركلو، I / ٥٥٩؛ ایست‌، ٢٨٢-٢٨٣). به‌ روزگار آوگوستوس‌، امپراتور روم‌ (٢٧ق‌م‌-١٤م‌)یك‌ كلنی‌ رومی‌ در پالرمو ساخته‌ شد. در نیمۀ دوم‌ سدۀ ٥م‌، گتها و استروگتها پالرمو را به‌ تصرف‌ خود درآوردند. این‌ شهر در ٥٣٥م‌ توسط بلیزاریوس‌ از فرماندهان‌ روم‌ شرقی‌ به‌ قلمرو بیزانس‌ افزوده‌ شد و به‌تدریج‌ رونق‌ پیدا كرد و دومین‌ شهر بزرگ‌ سیسیل‌ به‌ شمار آمد و تا استیلای‌ مسلمانان‌ بر پالرمو در قلمرو امپراتوری‌ بیزانس‌ باقی‌ ماند (مدنی‌، ٣٨؛ نورویچ‌، ٥١؛ «فرهنگ‌ بیزانسی‌ ... »؛ بریتانیكا، همانجا).
به‌ روایتی‌ این‌ شهر در ٢١٢ق‌ / ٨٢٧م‌ به‌ دست‌ زیادۀ بن‌ اغلب‌، و به‌ روایتی‌ دیگر در ٢١٧ق‌ فتح‌ شد (ابن‌ اثیر، ٦ / ٣٣٣- ٣٣٥؛ ابن‌ خلدون‌، ٤ / ٢٥٤)؛ آن‌گاه‌ عربهایی‌ از قبایل‌ یمنی‌، قیس‌، قریش‌ و شاخه‌هایی‌ از قبایل‌ بربر و نیز مسلمانانی‌ از نواحی‌ شام‌ و نقاط دیگر در آن‌ اقامت‌ گزیدند (احمد، ١١٠-١١١). از آغاز چیرگی‌ مسلمانان‌ بر پالرمو تا استیلای‌ فاطمیان‌ مصر بر جزیرۀ سیسیل‌ در ٢٩٧ق‌ / ٩١٠م‌ این‌ شهر در قلمرو اغلبیان‌ قرار داشت‌ (همو، ٤١).
در دهه‌های‌ آغازین‌ سدۀ ٤ق‌ شهرهای‌ جزیرۀ سیسیل‌ از جمله‌ پالرمو دستخوش‌ شورش‌ و ناآرامیهایی‌ بود. از جملۀ این‌ شورشها قیام‌ طبریان‌ِ ایرانی‌ تبار بود؛ خلیفۀ فاطمی‌ برای‌ سركوب‌ این‌ قیام‌ در ٣٣٥ق‌ / ٩٤٧م‌، حسن‌ بن‌ علی‌ كلبی‌ را به‌ پالرمو گسیل‌ داشت‌ و با سركوب‌ ناآرامیهای‌ آنجا، دورۀ ٩٠ سالۀ حكومت‌ كلبیان‌ بر سیسیل‌ و نیز پالرمو آغاز شد (همو، ٤٩).
در دورۀ چیرگی‌ مسلمانان‌ بر پالرمو این‌ شهر به‌تدریج‌ چهرۀ
یك‌ شهر اسلامی‌ ـ شرقی‌ به‌ خود گرفت («پالرمو»). به‌گزارش‌ ابن‌ حوقل‌، جهانگرد و جغرافیانویس‌ سدۀ ٤ق‌ كه‌ از پالرمو دیدار كرده‌، این‌ شهر به‌ ٥ محله‌ تقسیم‌ می‌شده‌ كه‌ دو محلۀ آن‌ دارای‌ بارو بوده‌ است‌. محلۀ قصر واقع‌ در قسمت‌قدیمی‌ شهر استحكامات‌ و برجهایی‌ داشته‌ است‌ كه‌ در آن‌ بازرگانان‌ و اشراف‌ شهر زندگی‌ می‌كرده‌اند. در محلۀ خالصه‌، دیگر محلۀ محصور شهر امیر و ملازمانش‌ به‌ سر می‌برده‌اند و ادارات‌ دولتی‌، زرادخانه‌، حمامها و زندان‌ شهر در آن‌ واقع‌ بوده‌ است‌. حارةالصقالبة پرجمعیت‌ترین‌ و وسیع‌ترین‌ محلۀ شهر بود كه‌ در آن‌ اسلاوها به‌ سر می‌برده‌اند. این‌ محله‌ در قسمت‌ ساحلی‌ شهر قرار داشت‌ و محل‌ رفت‌ و آمد دریانوردان‌ و بازرگانان‌ خارجی‌ بود. دو محلۀ دیگر شهر، یعنی‌ الحارةالجدیدة و حارةالمسجد بود كه‌ بیشتر بازارها در این‌ دو محله‌ واقع‌ بود و پیشه‌وران‌ و صنعت‌گران‌ در آن‌ ساكن‌ بودند. در این‌ زمان‌ پالرمو حدود ٣٠٠ هزار سكنه‌ داشته‌ است‌ و این‌ شهر بیش‌ از هر شهر اسلامی‌ دیگری‌ كه‌ ابن‌ حوقل‌ دیده‌ بوده‌، مسجد داشته‌ است‌. وی‌ از ٣٠٠ مسجد در این‌ شهر یاد می‌كند كه‌ مهم‌ترین‌ آنها مسجد جامع‌ است‌ و مسلمانان‌ آن‌ را از كلیسا به‌ مسجد تبدیل‌ كرده‌ بودند. این‌ مسجد گنجایش‌ بیش‌ از ٧ هزار تن‌ نمازگزار داشته‌ است‌. از شگفتیهای‌ این‌ شهر كه‌ ابن‌حوقل‌ از آن‌ یاد كرده‌، وجود تابوتی‌ چوبی‌ آویزان‌ از سقف‌ معبدی‌ بوده‌ است‌ كه‌ بنا بر باور مسیحیان‌ پیكر ارسطو در آن‌ قرار داشته‌ است‌ و آن‌ را ستایش‌ می‌كرده‌اند و درمان‌ دردهایشان‌ را از آن‌ می‌طلبیدند (١ / ١١٨-١٢١؛ نیز نک‌ : احمد، ٦٢-٦٣). مقدسی‌ دیگر جغرافیانویس‌ سدۀ ٤ق‌ / ١٠م‌ نیز در احسن‌ التقاسیم‌ از بزرگی‌ و آبادانی‌ پالرمو یاد كرده‌ است‌ (ص‌ ٢٣١- ٢٣٢).
در ٤٦٤ق‌ / ١٠٧٢م‌ نُرمنها پس‌ از ٥ ماه‌ محاصرۀ پالرمو آنجا را به‌ تصرف‌ خود درآوردند و ساكنان‌ مسلمان‌ شهر به‌ شرط آزاد بودن‌ در اجرای‌ احكام‌ شریعت‌ اسلامی‌ تسلیم‌ مهاجمان‌ شد (نورویچ‌، ١٧٧-١٨٢؛ ساندرز، ١٥٥؛ «پالرمو»).
فرمانده‌ نرمنها به‌ فرهنگ‌ اسلامی‌ علاقه‌ داشت‌ و نظام‌ اداری‌ ـ اسلامی‌ را تماماً برهم‌ نزد، اما به‌تدریج‌ سیمای‌ اسلامی‌ ـ شرقی‌ پالرمو در این‌ دوره‌ تغییر كرد؛ در همین‌ زمان‌ بسیاری‌ از علوم‌ مسلمانان‌ به‌ اروپا منتقل‌ شد (نیكلسن‌، ٤٤١؛ حتى‌، ٦٠٧). در دورۀ حاكمیت‌ نرمنها پالرمو به‌ عنوان‌ شهری‌ بین‌المللی‌ كه‌ در آن‌ ملیتهای‌ مختلفی‌ به‌ سر می‌بردند، باقی‌ ماند و زبان‌ عربی‌ همچنان‌ در آنجا به‌طور گسترده‌ به‌ كار می‌رفت‌ (ایست‌، ٢٩٢-٢٩٣؛ نورویچ‌، ١٧٦؛ ركلو، I / ٥١٥؛ «دائرةالمعارف‌ ... »، XXVI / ٦٥).
نخستین‌ كارگاه‌ كاغذسازی‌ اروپا در پالرمو ساخته‌ شد و سندی‌ به‌ تاریخ‌ ٤٩٥ق‌ / ١١٠٢م‌ با امضای‌ فرمانده‌ نرمنها دردست‌ است‌ (نورویچ‌، ١٧٧). دربار نرمنها محل‌ آمد و شد هنرمندان‌، شاعران‌ و دانشمندان‌ بود. از آن‌ میان‌، ادریسی‌ جغرافی‌نویس‌ معروف‌ مسلمان‌ سدۀ ٦ق‌ بود كه‌ كتاب‌ نزهةالمشتاق‌ را برای‌ آنان‌ نوشت‌ (نک‌ : احمد، ٩٥).
فرمانروایی‌ نرمنها، دوران‌ طلایی‌ پادشاهی‌ سیسیل‌ به‌ مركزیت‌ پالرمو به‌شمار می‌رود. در ٥٩٠ق‌ / ١١٩٤م‌ فردریك‌ دوم‌ پادشاه‌ ژرمنها بر سیسیل‌ و از جمله‌ پالرمو چیره‌ شد و در این‌ شهر تاج‌گذاری‌ كرد. در این‌ زمان‌ جمعیت‌ پالرمو حدود ١٠٠ هزار تن‌ گزارش‌ شده‌، در حالی‌ كه‌ به‌ هنگام‌ ورود نرمنها این‌ شهر ٣٠٠ هزار سكنه‌ داشته‌ است‌ (ایست‌، ٣٠٩؛ بریتانیكا، III / ٩٣٠). سرانجام‌ با درگذشت‌ ابوزكریا، امیر تونس‌ در ٦٤٧ق‌ / ١٢٤٩م‌ مسیحیان‌ پالرمو به‌ مسلمانان‌ ساكن‌ شهر حمله‌ بردند و آنان‌ ناچار سیسیل‌ را ترك‌ گفتند و بدین‌ ترتیب‌ اسلام‌ از پالرمو رخت‌ بر بست‌ (ابن‌ خلدون‌، ٦ / ٤٠٠-٤٠١).
ابن‌ جبیر كه‌ در ٥٨٠ق‌ / ١١٨٤م‌ در آخرین‌ دهه‌های‌ حضور مسلمانان‌ در پالرمو از این‌ شهر دیدن‌ كرده‌، آن‌ را شهری‌ متأثر از فرهنگ‌ و تمدن‌ اسلامی‌ وصف‌ كرده‌ است‌. به‌ گزارش‌ او زنان‌ مسیحی‌ ساكن‌ شهر همانند زنان‌ مسلمان‌ رخت‌ بر تن‌ می‌كردند و با وجود تنگناهایی‌ كه‌ برای‌ مسلمانان‌ وجود داشت‌، آنان‌ همچنان‌ دارای‌ بازار و مساجد خاص‌ خود بودند. آرزومندی‌ ابن‌ جبیر از بازگشت‌ وضعیت‌ شهر به‌ دورۀ چیرگی‌ مسلمانان‌ بر آنجا، حكایت‌ از وضع‌ نامناسب‌ مسلمانان‌ دارد (ص‌ ٣٣٠-٣٣١). هم‌زمان‌ با اخراج‌ مسلمانان‌ از پالرمو، یاقوت‌ نیز از فساد و تباهی‌ مردم‌ آن‌ سخن‌ گفته‌، و از این‌ شهر به‌ بدی‌ یاد كرده‌ است‌ (١ / ٧١٩-٧٢٠).

مآخذ

ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ جبیر، محمد، رحلة، به‌ كوشش‌ ویلیام‌ رایت‌ و دخویه‌، لیدن‌، ١٩٠٧م‌؛
ابن‌ حوقل‌، محمد، صورةالارض‌، به‌ كوشش‌ كرامرس‌، لیدن‌، ١٩٣٨م‌؛
ابن‌ خلدون‌، العبر، به‌ كوشش‌ خلیل‌ شحاده‌ و سهیل‌ زكار، بیروت‌، ١٩٨١م‌؛
احمد، عزیز، تاریخ‌ سیسیل‌ در دورۀ اسلامی‌، ترجمۀ نقی‌ لطفی‌ و محمدجعفر یاحقی‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
ادریسی‌، محمد، نزهة المشتاق‌، بیروت‌، ١٤٠٩ق‌ / ١٩٨٩م‌؛
ماله‌، آلبر و ژول‌ ایزاك‌، تاریخ‌ رم‌، ترجمۀ غلامحسین‌ زیرك‌زاده‌، تهران‌، ١٣٣٢ ش‌؛
مدنی‌، احمد توفیق‌، المسلمون‌ فی‌ جزیرة صقلیة و جنوب‌ ایطالیا، الجزایر، ١٩٦٨م‌؛
مقدسی‌، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٩٠٦م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

Britannica, macropaedia, ١٩٧٨;
The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١;
East, W. G., A Historical Geography of Europe, London, ١٩٦٠;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٤;
Enciclopedia Italiana, Rome;
Hitti, Ph. K., History of the Arabs, London, ١٩٣٧;
Nicholson, R.A., A Literary History of the Arabs, Cambridge, ١٩٥٣;
Norwich, J. J., The Normans in the South ١٠١٦-١١٣٠, London, ١٩٦٧;
The Oxford Dictionary of Byzantium, New York, ١٩٧٢;
«Palermo», Best of Sicily, www.bestofsicily.com;
Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٥;
Saunders, J. J., A History of Medieval Islam, London, ١٩٧٢;
The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.

مهدی‌ كیوانی‌