بِرات، ولايت و شهر مركز آن، در جنوب بخش مركزی آلبانی كه قسمتی از اراضی آن كوهستانی است. سابقۀ اين شهر به سدۂ ٤ق‌م می‌رسد، در سدۂ ٢ق.م يونانيان اين شهر را آنتی پاتريا می‌ناميدند. در عهد امپراتوری روم شرقی (بيزانس)، اين شهر پولخِريوپوليس ناميده شد («دائرة‌المعارف...»، BSE٣, III/ ٢٠٤;
V/ ٤٧٣). از سدۂ ٣ق/ ٩م هنگامی كه صربها حكومت شهر را در دست گرفتند، آن را بلگراد ناميدند (همانجا؛ سامی، ٢/ ١٢٦٠). در نوشته‌ها از چند بلگراد، ازجمله بلگاراد دانوب (طونا بلغرادي)، بلگراد استولنی (استولنی بلغرادی)، بلگاراد اردل (اردل بلغرادی) و بلگراد آرناؤد (آرناؤد بلغرادی) ياد شده است (اوليا چلبی، ٨/ ٦٨٩). تركان عثمانی ساكنان آلبانی را «آرناؤد» می‌ناميدند. ازاين‌رو، شهر مذكور «آرناؤد لُغ بلغرادی» خوانده شد (سامی، همانجا؛ اوزون چارشيلی، I/ ٢٠٣). بعدها اين شهر برات (براتی) ناميده شد كه برگرفته از نام بلگراد است (BSE٣، همانجا). شهر برات، مركز ولايت برات در كنار رود اوسومی واقع شده كه شاخه‌ای از رود سِمِنی است («دائرة‌المعارف»، نيز BSE٣، همانجاها).
جمعيت‌ شهر در ١٩٦٧م/ ١٣٤٦ش حدود ٢٤ هزار نفر بوده (همانجا) كه در ١٩٩٣م/ ١٣٧٢ش به بيش از ١٤٨ هزار نفر افزايش يافته است («برات»، npn.). ولايت برات از مركز باغداری، توليد انگور و توتون است. صنايع شهر و ولايت شامل كاغذسازی، تهيۀ روغن زيتون و سيگار است. در كوچووه نزديك شهر برات پالايشگاه نفت ساخته شده است (BSE٣، همانجا).
حضور فعال دولت عثمانی در آلبانی از ٧٨٥ق/ ١٣٨٣م آغاز شد (اوزون چارشيلی، همانجا). در ٧٩٨ق/ ١٣٩٦م يك لشکر ترك به آلبانی حمله كرد و چند شهر ازجمله برات را به تصرف در آورد (همو، I/ ٢٠٤، حاشيه؛ شاو، ١/ ٧٤). در ٨٤٧ق/ ١٤٤٣م ژرژ كاستريوتا، قهرمان ملی آلبانی كه از سوی مراد دوم سلطان عثمانی، اسكندربيك لقب يافته بود، كوشيد تا لشكريان عثمانی را كه چند بار شهر برات را به تصرف در آورده، و قيام مردم آن را سركوب كرده بودند، از آنجا بيرون راند (اوزون چارشيلی، I/ ٢٠٨-٢٠٩). در ٨٥١ق/ ١٤٤٧م سلطان مراد دوم به تشويق حمزه‌بيك برادرزادۀ اسكندربيك كه با عمويش اختلاف پيداكرده بود، عازم جنگ با اسكندربيك و تصرف آلبانی شد. در نخستين پيكارها لشكريان عثمانی موفق به تصرف برات نشدند، ولی پس از ٨٥٢ق/ ١٤٤٨م مراد دوم توانست اين شهر را به تصرف در آورد. در اين پيكار فرمانده سپاه اسكندربيك كه برای نجات وی به آنجا آمده بود، دستگير، و كشته شد (همو، II/ ٦٢, ٦٤). چندی بعد در ٨٥٩ق١٤٥٥م كه سلطان محمد فاتح بر تخت امپراتوری عثمانی تكيه داشت، اسكندربيك كوشيد تا برات را از تصرف‌ تركان خارج كند. وی مدتی شهر را در محاصره گرفت، ولی سرانجام در نتيجۀ فشار تركان ناگزير عقب نشست (همو، II/ ٦٥-٦٦).
برات در پايان سدۀ ١٠ق/ ١٦م رونق پيشين را از دست داد، ولی در سدۀ ١١ق/ ١٧م به احيای سنتهای فرهنگی دست يافت. از آثار كهن شهر می‌توان به بقايای دژی متعلق به سدۀ ٧ق/ ١٣م اشاره كرد كه شامل خانه‌های مسكونی، كليسای مريم مقدسِ ولا خزنی با نقش و نگارهای روی ديوار، كليسای نيكلاس متعلق به ٩٨٦ق/ ١٥٧٨م، كليسای جامع متعلق به سدۀ ١٢ق/ ١٨م با كنده‌كاريهايی بر روی چوب و تصويرهايی از قديسان مسيحی، زيارتگاه فرقۀ مذهبی هِلْوِت متعلق به ١١٩٦ق/ ١٧٨٢م، پلی بر روی رود اوسومی متعلق به ١١٩٤ق/ ١٧٨٠م و موزۀ آثار باستانی و هنرهای زيبای شهر است (BSE٣ ,III/ ٢٠٤).
پس از پيروزی دولت عثمانی، آثار مذهبی اسلامی در اين شهر پديد آمد. اوليا چلبی ضمن شرح انهدام برخی آثار از جمله قلعۀ درونی برات (آرناؤد بلغرادی)، شمار خانه‌های آن را ٤٠ تا ٥٠ باب نوشته است. وی همچنين از وجود مساجد، ازجمله جامع وسيع با يزدخان (٨/ ٦٨٩-٦٩٠)، ٧٠٠ باب دكان، حوضها، شادِروانها و كويهای شهر ياد كرده است (٨/ ٦٩٢-٦٩٣). وی از جامع ملك غازی با مناره‌ای بلند و ستونهای مرمر، مدرسه، مكتب، تكيه، مسجد غازی مرادپاشا، مسجد حسين پاشا، خانقاه شيخ افندی، حجره‌های درويشان، صومعه‌ها، دو گرمابه و ٧٧ نفر جايگاه اطراف شهر ياد كرده است (٨/ ٦٩٣، ٦٩٤، ٦٩٥، ٦٩٧). اوليا چلبی همچنين به وجود پل جنوبی بزرگی بر روی رود اوسومی (اوصوم بلغراد) كه به فرمان سلطان سليمان احداث شده بود، اشاره كرده است (٨/ ٦٩٨).

مآخذ

اوليا چلبی، سياحت‌نامه، استانبول، ١٩٢٨م؛
سامی، شمس‌الدين، قاموس الاعلام، استانبول، ١٨٨٩م؛
شاو، ا.ج.و.ا.ك. شاو، تاريخ امپراتوری عثمانی و تركيۀ جديد، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده، تهران، ١٣٧٠ش؛
نيز:

«Berat»,www. lbanian. Com/ main/ contries/ Albania/ berat;
BSE٣;
Türkiye diyanet vakfi Islâm ansiklopedisi, Istanbul,١٩٩٢ ;
Uzuncar-sili, Î.H., Osmanll tarihi, Ankara١٩٧٢-١٩٨٣
عنایت‌الله رضا