دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٢ - اسماعیلیه
اسماعیلیه
نویسنده (ها) :
ناهده فوزی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِسْماعیلیه، استان، شهر و كانالی در مصر:
استان اسماعیلیه
این استان در شمال شرقی مصر واقع است و از ١٩٦٠م جزو تقسیمات كشوری مصر گردید (رمزی، ٢(١)/ ٦؛ عمّون، ٢٣٠؛ كشف...، ٩، ١٣٣، ١٣٤؛ بستانی ). استان كه در منطقهای مربع شكل قرار گرفته، از شرق به كانال سوئز، از جنوب در امتداد كانال به حوزۀ «البحیرۀ المرۀ الكبری» و از شمال به پُرت سعید منتهی میشود و شامل شهر اسماعیلیه و حومۀ آن در مركز، شهر قنطره در شمال و صحرای التل الكبیر در غرب است (همانجا؛ بریتانیكا، EI٢, VI/ ٤١٥؛ نیز نك : فاعور، ٦٠).
وسعت استان ٤١٦ ،١٤كم٢ است ( بررسی اجمالی...، ٣٥؛ قس: بروكهاوس ). بر اساسسرشماری١٩٦٦مجمعیتآنبالغبر ٨٠٠ ،٣٤٤نفر بود كه در ١٩٧٠م به ٣٩٥ هزار نفر و در ١٩٨٣م به ٤٤٧ هزار نفر رسیده است ( بریتانیكا، همانجا). وجود پایگاه نظامی در ناحیۀ غربی شهر اسماعیلیه كه در جنگ جهانی اول توسط انگلیسیها تأسیس گردید، به این استان اهمیت سوق الجیشی بخشیده است. این پایگاه اكنون در دست ارتش مصر است. اراضی استان عمدتاً از بیابانها و صحراها تشكیل شده است و شنزارهای وسیع در ساحل كانال سوئز كه از شمال به جنوب امتداد مییابد، مجموعاً مانع از توسعۀ كشاورزی در این ناحیه گردیده است؛ تنها در نواحی شمالی استان به سبب بارندگیهای زمستانی، میوه، سبزی و مركبات، به صورت دیم كشت میشود. یكی دیگر از فعالیتهای اقتصادی آن دامداری و پرورش ماهی است (همانجا).
چنانكه رمزی مینویسد (٢(٢)/ ٨٠، ٣٠٠)، ناحیهای به نام اسماعیلیه از نظر اداری ابتدا در ١٩٣٦م شكل گرفت و در ١٩٣٧م بر مبنای تصمیم وزارت دارایی از نظر اداری و مالی ناحیۀ مستقلی شد. این ناحیه از مناطق خالد مرعی، ادفینا و فزاره جدا شده بود. در ١٩٤٣م نیز بر اساس مصوبۀ مدیریت غربی، ١٠ منطقه از نواحی كفر سعد، كفر سلیمان بحری و كفر بطیخ جدا شد و نام اسماعیلیه، منسوب به خدیو اسماعیل پاشا، یافت. اما از آنجا كه نقاط تحت پوشش اسماعیلیۀ مزبور با تقسیمات جغرافیایی - اداری استان اسماعیلیه تفاوت دارد، این تشابه فقط اسمی است (نك : مونس، ٣١٤- ٣١٥، ٣٢٠؛ فاعور، ٥٩).
شهر اسماعیلیه
این شهر با ٣٠ و ٣٥ عرض شمالی و ٣٢ و ١٦ طول شرقی در ساحل غربی كانال سوئز و در شمال دریاچۀ تمساح واقع است ( بریتانیكا، .(V/ ٤٥٣ از همین رو، در آغاز با نام روستای تمساح شناخته میشد (رمزی، ٢(١)/ ٦؛ بستانی؛ بریتانیكا، VI/ ٤١٥).
تاریخچۀ بنیانگذاری
اسماعیلیه در محل پیشین جزیرۀ عبیط (مبارك، ١/ ٢٠١) واقع بر تپههایی با ارتفاع بالغ بر ١٦ متر كه به تلال الجسر (تپههای پُل) شناخته میشد (بروكلمان، ٥٧٧؛ رمزی، همانجا)، توسط بازرس كل شركت احداث كانال سوئز، فردینان دولسپس بنیاد نهاده شد و ابتدا اردوگاههایی در آن ساخته شد و به عنوان محل استقرار كارگران و مهندسانی كه برای تأسیس كانال سوئز مشغول به كار بودند، مورد بهرهبرداری قرار گرفت ( بستانی؛ EI٢ ؛ بریتانیكا، همانجا). دولسپس آن را شهر میان چند دریا نامید (یانگ، ٣١١، ٣١٢؛ EUE).
خدیو اسماعیل پاشا ( حكـ ١٨٦٣-١٨٧٩م) به این شهر كه از موقعیت استراتژیكی برخوردار بود، توجه خاصی مبذول داشت و دستور نقشه پردازی و نوسازی شهر را صادر كرد و آن را اسماعیلیه نامید (عمون، ٢١٩؛ رمضان، ٢١؛ المقتطف، ٣/ ٥٨).
اسماعیلیه در ١٨٦٤م با ویژگیهای سبك معماری سدۀ ١٩م و ساختاری شبیه به شهر ریویرا در فرانسه، با خیابانهای عریض و میدانگاههای مشجر، باغها و مزرعههایی كه شهر را از ٣ طرف در برگرفتهاند و نیز مدارس و حمامهای زیبا، هتلهای مدرن و كاخ باشكوه حكومتی با هزینه و وامهای كلان، ساخته شد (رمضان، ٢١-٢٢؛ خانجی، ١/ ٢٦٦؛ افریقا، IV/ ٢٦٥؛ بستانی؛ بستانی، ٣/ ٦٢٧)، چندانكه تنها هزینۀ دیوارهای كاخ حكومتی (سرایه) اسماعیلیه ٨٢٠ ،٣٨لیره و هزینۀ ساختمان كامل آن بالغ بر ٢٨٦ ،٢٠١لیرۀ مصری گردید (مبارك، ١/ ٢١٣؛ رمضان، ٧٩-٨٠). شهر اسماعیلیه به دو بخش تقسیم میشد: بخشی از آن عرب نشین و بخش دیگر اروپایی نشین بود كه این بخش پیوسته روی در ترقی داشت (خانجی، همانجا؛ بنّا، ٧١).
موقعیت تاریخی و سیاسی
شهر اسماعیلیه در مدت حفاری كانال سوئز از اهمیت بسیار برخوردار بود، اما پس از پایان پذیرفتن عملیات حفر كانال، تا مدتی از اهمیت آن كاسته شد و جمعیت آن رو به كاهش نهاد، چندان كه بخش عمدۀ كاركنان مستقر در آنجا به پرت سعید كوچیدند و این شهر كه طبق برآورد اولیۀ مهندسی شهر ظرفیت ١٥ هزار نفر سكنه داشت، در ١٨٧٠م تنها ٣ هزار نفر در آن میزیستند و تا حدود ٢٠ سال افزایش چندانی نیافت و جمعیت آن بین ٤ هزار تا ٦ هزار نفر در نوسان بود ( بستانی )، ولی پس از آنكه كمپانی كانال سوئز اسماعیلیه را دفتر مركزی ستاد عملیات خود قرار داد، قسمت اروپایی نشین شهر توسعه یافت و این شركت نفوذ خود را بر سراسر شهر گسترش داد، تا جایی كه راههای منتهی به اسماعیلیه را در كنترل خود گرفت و ورود و خروج به شهر تنها با اجازۀ این شركت میسر بود. در طول این مدت جمعیت آن به طور چشمگیری رو به افزایش نهاد (رمزی، همانجا؛ ٢ EI؛ نیز نك : بنا، همانجا).
انگلستان كه پس از انعقاد قرارداد ١٩٠٤م با فرانسه، در استعمار مصر دیگر منازعی نداشت، در خلال جنگ جهانی اول در قسمت غربی شهر اسماعیلیه استحكامات نظامی خود را مستقر كرد و اسماعیلیه در ١٩١٦م به شهری نظامی بدل گردید و پایگاه استقرار نیروهای نظامی متفقین شد. تا پس از جنگ جهانی دوم این پایگاه همچنان رو به گسترش بود، چندان كه تا ١٩٥٠م بزرگ ترین مركز نظامی انگلستان و یكی از بزرگ ترین مراكز نظامی جهان به شمار میرفت. جمعیت اسماعیلیه كه پس از پایان جنگ جهانی اول به ١٥ هزار نفر رسیده بود، پس از جنگ جهانی دوم از مرز ٥٠ هزار نفر گذشت ( بریتانیكا، V/ ٤٥٣؛ بستانی؛ EI٢).
اسماعیلیه مركز شكل گیری هستۀ اولیه، و تا مدتها قرارگاه جمعیت اخوان المسلمین - كه در مارس ١٩٢٨ به رهبری حسن البنّا بنیاد نهاده شد - بود و در خلال فعالیت جنبش ملی مصر برای لغو قرارداد استعماری ١٩٣٦م - كه بر اساس مفاد آن، كل منطقۀ كانال به اشغال انگلستان در آمده بود - این شهر به كانون مبارزات ضد استعماری بدل شد (نك : بشری، ٤٣، ٥٥٤ -٥٦٢؛ بنا، ٥٩ - ٦٩، ٧١، ٧٩؛ میشل، ٩٢؛ آقایی، ٦٢، ٧٩-٨٢)، اما پس از اعتراضات دامنهدار مردم بر این قرارداد، سرانجام دولت مصر در ٨ اكتبر ١٩٥١ به لغو یك جانبۀ آن ناگزیر گردید و در پی آن اسماعیلیه كانون درگیری و برخوردهای مداوم میان نیروهای انگلیس و پلیس مصر شد (نك : همو، ١٠١-١٠٢؛ بشری، ٢٤- ٢٥، ٣٣، ٣٣٥-٣٣٦، ٣٥٤- ٣٥٥، ٥٦٥؛ جهان معاصر، ٣٣٩) و آنگاه كه ارتش انگلیس تلاش كرد تا پلیس شهر اسماعیلیه را خلع سلاح كند، آنان مقاومت كرده، حاضر به ترك پاسگاه خود نشدند. این حادثه در ٢٥ ژانویۀ ١٩٥٢ منجر به جنگی نابرابر و ٦ ساعته میان نیروهای مصر به پشتیبانی و رهبری جمعیت اخوان المسلمین از یك طرف و نیروهای انگلیس از طرف دیگر گردید كه طی آن ٤٣ نفر مصری كشته، و ٧٢ تن زخمی شدند (متولی، ١٠، ١٤، ٧٧، ٩٦-٩٧، ١٨٠؛ ناتینگ، ٣٥-٣٦) و سرانجام، نیروهای مصری پس از اتمام مهماتشان، ناچار به تسلیم شدند. این حادثه كه خشم مردم را برانگیخت، زمینه ساز تظاهرات خونینی در سراسر قاهره گردید كه به شنبۀ سیاه شهرت یافت ( بستانی؛ متولی، ناتینگ، همانجاها؛ قس: هیكل، ٤٦).
اسماعیلیه كه تا اوایل ١٩٥٦م مقر نظامی و پایگاه نیروی هوایی و مركز نیروهای مسلح مستعمراتی انگلستان به شمار میرفت ( جهان معاصر، ٣٣٨- ٣٣٩)، سرانجام، پس از ملی شدن كانال سوئز در ژوئیۀ ١٩٥٦ نیروهای نظامی انگلیس، بر اساس مفاد قرارداد ١٩٥٤م از اسماعیلیه بیرون رانده شدند،اما متعاقب آن در اكتبر همان سال انگلیس و فرانسه و اسرائیل، اقدام به تجاوزی مسلحانه به مصر نمودند و طی این جنگ بندر اسماعیلیه به اشغال نیروهای متجاوز درآمد (اون، ١٣٧- ١٣٩؛ الموسوعۀ...، ٥/ ٥٢١ -٥٢٣، ٥٢٦؛ صالح، ٧٣؛ هلد، ٣٤٢).
پس از جنگ ٦ روزۀ ژوئن ١٩٦٧ اعراب و اسرائیل و بسته شدن كانال سوئز، بنیاد اقتصادی شهر اسماعیلیه تا مدتها متزلزل شد و بر اثر بمباران و حملات بی وقفۀ شهر توسط نیروهای اسرائیلی در سپتامبر ١٩٦٨، دولت مصر رسماً اقدام به تخلیۀ شهرهای ساحلی كانال ازجمله اسماعیلیه كرد ( الموسوعۀ، ٥/ ٥٨٤؛ هلد، همانجا). سپس جمعیت اسماعیلیه تدریجاً رو به افزایش نهاد، چندانكه، تا پیش از ١٩٧٠م به ٣٠٠ ،١١٦نفررسید (نك : لاروسبزرگ ) و در ١٩٧١م) بالغ بر ٨٠٠ ،١٧٢نفر گردید. در جنگ ١٩٧٣م میان اعراب و اسرائیل، شهر اسماعیلیه به سبب موقعیت سوق الجیشی شاهد حوادث بسیاری از جمله بسته شدن مجدد كانال سوئز شد و به مهاجرت مردم اسماعیلیه به شهرهای دیگر منجر گردید ( الموسوعۀ، ٥/ ٥٩٩، ٦٠١، ٦٠٤ - ٦٠٨؛ دیبیلی، ٣٠٧-٣١١؛ نجاتی، ٨٠ -٨٤، ١٢٦- ١٢٨). پس از گشوده شدن كانال در ١٩٧٥م، مهاجران دوباره به اسماعیلیه بازگشتند و در ١٩٧٦م جمعیت شهر به ٩٣٠ ،١٤٥نفر رسید و اسماعیلیه تدریجاً روی در ترقی و پیشرفت نهاد. ساختمانهای جدیدی در آن ساخته شد و جمعیتش همچنان در افزایش بود، تا جایی كه در ١٩٨٨م به حدود ٢٠٠ ،٢٣٦نفر رسید ( بریتانیكا؛ VI/ ٤١٥؛ «سالنامه...»، ٧٥٣).
موقعیت اقتصادی - فرهنگی
اسماعیلیه پس از بازگشایی كانال سوئز در ١٩٧٥م، تدریجاً مسیر رشد و ترقی در پیش گرفت و ویژگیهای یك منطقۀ صنعتی تجاری را پیدا كرد و مراكزی در زمینۀ صنایع غذایی، كارخانههای تراكتورسازی، موتورسازی و كارگاههای كشتی سازی در آنجا تأسیس شد. دانشگاه كانال سوئز نیز در همین سال گشایش یافت. در اوایل دهۀ ١٩٨٠م نیروگاه برق در شهر احداث گردید ( بریتانیكا، همانجا).
شهر و بندر اسماعیلیه ترمینال كشتیرانی و چهارراه ارتباطات محسوب میشود و از این رو، در رونق تجارت مصر نقش مهمی ایفا میكند. از اسكلۀ این بندر در ساحل شمالی دریاچۀ تمساح برای صدور نفت بهرهبرداری میشود. در بخشی از ساحل آن نیز معادن سنگ اییناس استخراج میگردد. همچنین شهر اسماعیلیه دارای شبكۀ آبرسانی است كه بخشی از آن از طریق آبهای زیرزمینی تأمین میگردد ( لاروس بزرگ؛ EUE).
در ١٨٦٨م شهر اسماعیلیه به شبكۀ ارتباطی راه آهن مصر پیوست (EI٢). خط آهن اسماعیلیه و اسماعیلیهسوئز توسط اسماعیل پاشا احداث شد (رمضان، ٣٦، ٣٧). اسماعیلیه همچنین به عنوان مركز تلاقی خطوط آهن به شمار میرود ( بریتانیكا، همانجا؛ EI ١ ).
در طول حفر كانال سوئز بر اساس نیازهای شركت كانال، خطوط تلگرافی در اسماعیلیه احداث گردید. سپس در ١٨٦٧م به علت ازدیاد جمعیت، دولت در صدد احداث خطوط تلگرافی جدیدی برآمد. در ١٨٦٩م ارتباط پستی میان اسماعیلیه و پرت سعید برقرار گردید و دولت دفتر پست و تلگراف را بنیاد نهاد و خدمات آن را در اختیار شركت ادارۀ كانال سوئز قرار داد (وجدی، ٩/ ٢٠٤، ٢١٤- ٢١٥). همچنین خطوط تلفن تا ١٨٨٣م در دست شركت كانال بود تا آنكه دفتر شركت تلفن ملی مصر در ١٩١٢م در اسماعیلیه افتتاح شد (همو، ٩/ ٢١٦).
كانال اسماعیلیه
این كانال از دریاچۀ تمساح در كانال سوئز، در جنوب شهر اسماعیلیه تا رود نیل در بولاق قاهره، در جهت یكی از مسیرهای پیشین رود نیل - در ناحیۀ وادی طمیلات فعلی - از شرق به غرب،امتداد مییابد (ایوبی، ١/ ٩١؛ فاعور،٦٠؛ WNGD؛ قس: بستانی، ١٣/ ٣٣٥).
این كانال كه در گذشته، كانال آب شیرین نامیده میشد، طی سالهای ١٨٥٦-١٨٦٣م برای تأمین آب نوشیدنی منطقۀ سوئز كه هزاران كارگر در آن مشغول كار بودند، ساخته شد ( وصف مصر، ١٦٠-١٦١؛ بریتانیكا، همانجا؛ بروكهاوس ).
تاریخچۀ طرح این كانال به دوران فراعنه باز میگردد كه آرزوی پیوند دو دریای سفید و سرخ را به وسیلۀ رود نیل در سر میپروراندند. چندان كه در دوران باستان، فرعون نخاو دوم (حك ٦١٠ - ٥٩٥ قم) تصمیم داشت كانال آبی در امتداد دریای سرخ به رود نیل بكشد (یانگ، ٢٠٧، حاشیه؛ هرودت، ١٧٦؛ دریوتون، ٥٨٣ )؛ اما از آنجا كه داریوش و نخاو گمان میكردند كه ارتفاع دریای سرخ بیش از رود نیل است، از ارتباط این كانال با رود نیل واهمه داشتند. از این رو، اقدام به حفر كانال از دریای سرخ تا شهر هیروپولیس كردند. برخی محققان گمان میكنند كه هیروپولیس همان شهر فیتوم (بیتوم) است كه در تورات از آن یاد شده است. برخی دیگر آن را شهر افاریس یا اواریس واقع در تل المسخوطه، در نزدیكی دریای سرخ دانستهاند (زیدان، ٩/ ٦٣٣ -٦٣٤؛ وصف مصر، ١٦٨- ١٦٩، ١٧٩، نیز حاشیۀ ١، ٢).
آبراه نخاو از نقطهای تقریباً در اسماعیلیۀ امروزی عبور میكرد و سپس به موازات وادی طمیلات به سمت جنوب امتداد مییافت و پس از عبور از «البحیرۀ المرّۀ» به دریای سرخ میپیوست (یانگ، ٢٠٧).
فرعوننخاو دوم كهاز خدمتبه داریوشاحتراز میجست، عملیات احداث كانال را كه به فرمان وی آغاز كرده بود، متوقف نمود (در یوتون، ٥٨٤ -٥٨٣؛ هرودت، ١٧٦، ٢٦٦-٢٦٧)، اما داریوش پس از اشغال مصر، فرمان حفر مجدد كانال را صادر كرد. به گفتۀ هرودت در راه ساختن آن ٢١٠ هزار مصری قربانی شدند (ص ١٧٦). سرانجام، در ٥٢٠ ق م كانال مزبور احداث گردید. طول آن را ٤ روز راه دریایی معادل ١٠ میل گفتهاند و عرض آن نیز به اندازهای بوده است كه دو كشتی بزرگ پارویی آن دوران به آسانی میتوانستند از كنار هم بگذرند (هرودت، زیدان، همانجاها).
بنیانگذاری كانال اسماعیلیۀ فعلی به اسماعیل پاشا نسبت داده شده است (ایوبی، ١/ ٩١؛ عمون، ٢١٩؛ وجدی، ٩/ ١٥٩). وی برای جشنهای افتتاح كانال متجاوز از یك میلیون لیرۀ مصری هزینه كرد (رمضان، ٨٩ -٩١؛ نیز نك : ایوبی، ١/ ٤٢٠).
امروزه كانال اسماعیلیه با طول ١٣٦ كم، به ٢ شاخۀ شمالی و جنوبی تقسیم میشود. از شهر اسماعیلیه انشعابی به سمت پرت سعید در شمال و انشعاب دیگری به سمت كانال سوئز در جنوب، ایجاد شده است كه از هر دو شاخه برای تأمین آب آشامیدنی و آبیاری مناطق بین پرت سعید و سوئز بهرهبرداری میشود، چندان كه زمینهای كشاوزری را به مساحت ٥٠٠ ،٣٣٣فدان (هرفدان معادل ٢٠٠ ،٤مـ ٢ است) مشروب میسازد (فارس، ٢٧٤؛ بستانی ). وسعت این كانال در حدی است كه كشتیهای ٤٠٠ تنی میتوانند در آن رفت و آمد كنند (ایوبی، ١/ ٩١).
صهیونیستها از دیرباز اندیشۀ دستیابی به آبهای نیل را در سر میپروراندند، به طوری كه هرتسل در ١٩٠٣م از مشروب كردن صحرای سینا از طریق رود نیل سخن رانده بود. در ١٩٧٤م مهندس صهیونیست الیشع كالی طرح انتقال آب رود نیل به اسرائیل را از طریق توسعۀ كانال اسماعیلیه و افزایش گنجایش آن تا ٣٠ م٣ در ثانیه تحت عنوان «میاه السلام» مطرح كرد. سرانجام، در ١٩٧٩م این طرح مورد موافقت انور ساداتقرارگرفتو ویدستورحفر «ترعۀالسلام»راصادركرد.محافل صهیونیست نیز از این خبر استقبال كردند و در مطبوعات به شرح و تفصیل آن پرداختند (فارس،٢٧١-٢٧٤؛ الموسوعۀ، ١/ ٢٦٢،٢٦٦).
مآخذ
آقایی، بهمن و خسرو صفوی، اخوان المسلمین، تهران، ١٣٦٥ش؛
اون، مردخای بار، حرب سینا ١٩٥٦، ترجمۀ بدر عقیلی، عمان، ١٩٨٨م؛
ایوبی، الیاس، تاریخ مصر، قاهره، ١٤١٠ق/ ١٩٩٠م؛
بررسی اجمالی جمهوری مصر، وزارت امور خارجه، تهران، ١٣٥٣ش؛
بروكلمان، كارل، تاریخ الشعوب الاسلامیۀ، ترجمۀ منیر بعلبكی و نبیه امین فارس، بیروت، ١٩٨٤م؛
بستانی؛
بستانی، بطرس، دائرۀ المعارف، بیروت، ١٩٥٦م به بعد؛
بشری، طارق، الحركۀ السیاسیۀ فی مصر، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
بنّا، حسن، مذكرت الدعوۀ و الداعیۀ، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
جهان معاصر، گروهی از دانشمندان شوروی، ترجمۀ غلامحسین متین، تهران، ١٣٦١ش؛
خانجی، محمد امین، منجم العمران، مصر، ١٣٢٥ق/ ١٩٠٧م؛
دیبیلی، سیدنی، الحروب العربیۀ الاسرائیلیۀ و عملیۀ السلام، ترجمۀ الیاس فرحات، بیروت، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛
رمزی، محمد، القاموس الجغرافی، قاهره، ١٩٥٥م؛
رمضان، صالح، الحیاۀ الاجتماعیۀ فی مصر فی عصر الاسماعیل، مصر، ١٩٧٧م؛
زیدان، جرجی، مؤلفات جرجی زیدان الكاملۀ، به كوشش نظیر عبود، بیروت، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م)؛
صالح، نجیب، العصر الاسرائیلی من قناۀ السویس الی باب المندب، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
عمّون، هند اسكندر، تاریخ مصر، قاهره، ١٣٤١ق/ ١٩٢٣م؛
فارس، نبیل، حرب المیاه، قاهره، ١٩٩٣م؛
فاعور، علی و دیگران، اطلس الجدید للعالم، بیروت، ١٩٨٦م؛
كشف اسماء المدن، قاهره، ١٩٥٥م؛
مبارك، علی باشا، الخطط التوفیقیۀ الجدیدۀ، قاهره، ١٩٨٠م؛
متولی، محمود، دراسات فی تاریخ مصر، قاهره، ١٩٨٥م؛
المقتطف، بیروت، س ٤؛
الموسوعۀ الفلسطینیۀ، خاص، بیروت، ١٩٩٠م؛
مونس، حسین، اطلس تاریخ الاسلام، قاهره، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
میشل، ریشارد ب.، الاخوان المسلمون، ترجمۀ عبدالسلام رضوان، به كوشش صلاح عیسی، بیروت، ١٩٧٨م؛
ناتینگ، آنتونی، ناصر، ترجمۀ عبدالله گلهداری، تهران، ١٣٥٣ش؛
نجاتی، غلامرضا، جنگ چهارم اعراب و اسرائیل، تهران، ١٣٥٢ش؛
وجدی، محمد فرید، دائرۀ المعارف القرن العشرین، بیروت، ١٩٧١م)؛
وصف مصر، تألیف گروهی از دانشمندان فرانسوی، ترجمۀ زهیر شایب، قاهره، ١٩٧٨م؛
هرودت، تواریخ، ترجمه و حواشی ع. وحید مازندرانی، تهران، ١٣٦٨ش؛
هیكل، حسنین، بریدن دم شیر، ترجمۀ حسین ابوترابیان، تهران، ١٣٦٧ش؛
یانگ، جرج، تاریخ مصر، ترجمۀ احمد شكری، قاهره، ١٤١٠ق/ ١٩٩٠م؛
نیز:
Afrika, ed. H. Schiffers, München etc., ١٩٦٢;
Britannica, vol. V, ١٩٧٦, vol. VI, ١٩٨٦;
Britannica Book of the Year (١٩٨٨), London;
Brockhaus;
Drioton , E. & J. Vandier , L'Egypte des origines a la con- quete d' Alexandre, Paris, ١٩٣٨;
EI ١ ;
EI٢ ;
EUE;
Grand Larousse;
Held, C. C., Middle East Patterns, Places, Peoples and Politics, London, ١٩٨٩;
WNGD.
ناهده فوزی