بَریلی‌، شهر و ناحیه‌ای‌ در ایالت‌ اوتارپرادش‌ (ه‌ م‌) در شمال‌ هندوستان‌. این‌ شهر به‌ وسیلۀ دو شاهزاده هندی‌، باس دِئو و بَرل‌ دئو پی‌افكنده‌ شده است‌ (« فرهنگ‌...»، VII / ٤,١٣؛ I / ١٠٤٢, EI²).
شهر بریلی‌ مركز اداری‌ ناحیه‌ای‌ به‌ همین‌ نام‌ است‌ كه‌ در◦٢٨ و′٢٢ عرض شمالی و◦٧٩ و′٢٤ طول شرقی در كنار رودخانه رامْگَنْگا و در تقاطع‌ راههای‌ جاده‌ای‌ و راه‌آهن‌ واقع‌ است‌. ناحیۀ بریلی‌ ١١٨ ‘٤ كم‌ـ٢ وسعت‌ دارد. در ١٣٦٨ش‌ / ١٩٨٩م‌ شهر بریلی‌ ٥٥٨ هزار نفر جمعیت داشت كه‌ بخش بزرگی از آنان را مسلمانان‌ تشكیل‌ می‌دادند («اطلس‌...»، ١٣٢؛ بریتانیكا، I / ٨١٤؛ «فرهنگ‌»، VII / ١٢؛ موكرجی‌،.(٢٢٠, ٢٣٠
آگاهی‌ درستی‌ از تاریخ‌ پیش‌ از اسلام‌ ناحیۀ بریلی‌ در دست‌ نیست‌، اما آثار به‌ دست‌ آمده‌ در این‌ ناحیۀ‌ نشان‌ از قدمت‌ آن‌ دارد. منطقه‌ای‌ كه‌ بریلی‌ نیز در آن‌ واقع‌ است‌، در ٥٩٠ق‌ / ١١٩٤م‌ به‌ تصرف‌ مسلمانان‌ درآمد و نخستین‌ سنگ‌ بنای‌ شهر در ٩٤٤ق‌ / ١٥٣٧م‌ نهاده‌ شد. نخستین‌ بار در آیین‌ اكبری‌ از بریلی‌ به‌ عنوان‌ یكی‌ از محال‌ سركار بدائون‌ یاد شده‌ است‌. این‌ شهر تا دورۀ شاهجهان (حك‌ ١٠٣٧- ١٠٦٨ق‌ / ١٦٢٨- ١٦٥٨م‌) اهمیت‌ چندانی‌ نداشت‌، اما پس‌ از كاهش‌ اهمیت‌ بدائون‌، به‌ عنوان‌ مركز ناحیه‌ انتخاب‌ شد و گسترش‌ یافت‌. در ١٠٦٧ق‌ / ١٦٥٧م‌ شهری‌ جدید در كنار شهر قدیم‌ ساخته‌ شد. پس‌ از مرگ‌ اورنگ‌ زیب‌ (١١١٨ق‌ / ١٧٠٦م‌) به‌ سبب‌ ضعف‌ حكومت‌ مركزی‌ شورشهایی‌ در بریلی‌ رخ‌ داد و سرانجام روهیله‌ها در آنجا به‌ قدرت‌ رسیدند. در ١١٨٨ق‌ / ١٧٧٤م‌ نوابان‌ اَوَدْه‌ با یاری‌ انگلیسیها، بریلی‌ را تصرف‌ كردند و در ١٢١٦ق‌ / ١٨٠١م‌، این ناحیه به حكومت استعماری‌ انگلیس‌ واگذار گردید ( بریتانیكا، همانجا؛ ابوالفضل‌، ١ / ٣٦٩، ٥٢١؛ «فرهنگ‌»، .(VII / ٣-٤,١٣
بریلی از مراكز مهم شورش سال ١٢٧٣ق‌ / ١٨٥٧م‌ برضد نیروهای‌ استعماری‌ انگلیس‌ درهند بود و محمد بخت‌ خان‌ یكی‌ از رهبران‌ شورشیان‌ بریلی‌ به‌ ریاست‌ حكومت‌ موقت‌ انتخاب‌ شد (اسپیر، ٢٠٦؛ بال‌،.(I / ١٧٥-١٧٨

مآخذ

ابوالفضل‌ علامی‌، آیین‌ اكبری‌، به‌ كوشش‌ بلوخمان‌، كلكته‌، ١٨٧٢م‌؛
نیز:

An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Ball, Ch., The History of the Indian Mutiny, New Delhi, ١٩٨١;
Britannica, ١٩٧٨;
EI² ;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٨١;
Mukerji, A. B, «The Muslim Population of Uttar Pradesh, India: a Spatial Interpretation» , Islamic Culture, Hyderabad, ١٩٧٣, vol. XLVII, no.١;
Spear, P., Twilight of the Mughuls, New Delhi, ١٩٦٩.

مجید سمیعی