ايرانْشَهْر، شهر و شهرستانی در استان سيستان و بلوچستان. نام شهرستان ايرانشهر در ١٣١٤ش به موجب تصويب‌نامۀ هيأت وزيران به جای ناحيۀ بمپور برگزيده شد (معين، ٥/ ٢١١؛ كيهان، ٢/ ٢٥٩، ٢٦١). همچنين شهر فَهْرَج واقع در ٣٦٠ كيلومتری جنوب زاهدان و ١٧٥ كيلومتری جنوب خاش در خرداد ١٣١٥، به ايرانشهر تغيير نام داد. در ١٣١٦ش، ايرانشهر بخش شهرستان خاش تعيين شد و در ١٣٢٦ ش، فرمانداری ايرانشهر تشكيل گرديد و تابع حوزۀ بلوچستان شد كه از استان هشتم جدا شده بود. ايرانشهر مدت كوتاهی ميان سالهای ١٣٢٣-١٣٢٦ ش مركز شهرستان خاش بود( دايرة المعارف ... ).ايرانشهر اكنون يكی از ٧ شهرستان استان سيستان و بلوچستان به شمار می‌آيد كه مركز آن نيز ايرانشهر است ( سازمان تقسيمات ... ، ٣٠).

شهرستان ايرانشهر

اين شهرستان با ٧٣٠‘٤١ كمـ٢ مساحت ( آمارنامه ... ، ٢٥)، دارای ٦ بخش و ٢١ دهستان است. بخشهای ششگانۀ ايرانشهر اينهاست: بزمان، بمپور، دلگان، راسك و فيروزآباد، سرباز و مركزی ( سازمان تقسيمات، همانجا). اين شهرستان از شمال و شمال شرقی با زاهدان، خاش و سراوان، از غرب با استان كرمان، از جنوب با چاه بهار و نيك شهر، و از شرق با پاكستان همجوار است ( سرشماری عمومی، ١٣٧٥ ش، نقشۀ ايرانشهر). مركز اين شهرستان، شهر ايرانشهر، و بمپور ديگر شهر آن است ( سازمان تقسيمات، همانجا).

ويژگيهای طبيعی

اين شهرستان در حوضۀ آبريز ايرانشهر ـ كـارواندر ـ بمپور به مسـاحت ١٠ هزار كمـ٢ قرار گرفته است (مبشری، ٦/ ١٨٦). آهكهای تيره رنگ دارای خلل و فرج مربوط به دوران اول، قديم‌ترين ساختار زمين‌شناسی اين حوضه را تشكيل می‌دهد. تشكيلات دوران دوم در ايرانشهر عمدتاً عبارتند از: شيست، آهك و كالرد ملانژ (آميزه‌های رنگين). با آنکه توسعۀ آهك در اين دوران محدود بوده است، اما در شرق و جنوب شرقی ايرانشهر و درۀ كارواندر آهك در تغذيۀ آبرفتها مؤثر است. تشكيلات دوران سوم ايرانشهر از آهك، ماسه سنگ و شيست گچ و اندزيت، مارن و كنگلومرا تشكيل شده است (همانجا). سطح دشت پوشيده از رسوبات آبرفتی است (همو، ٦/ ١٨٧). دشت ايرانشهر از شمال و شرق توسط ارتفاعات محصور شده است و تپه‌های شنی به همراه درختان كهور به صورت يك مانع طبيعی در غرب اين شهرستان قرار گرفته‌اند (يغمايی، ٨٥).
بر مبنای آمار ٣١ سالۀ ايستگاه ايرانشهر، حداكثر و حداقل مطلق دما °٥٠ و °٦- سانتی‌گراد و ميانگين حداكثر و حداقل آن °٢/ ٣٤ و °٩/ ١٨ سانتی‌گراد بوده است («داده‌ها ... »، ٢). آب مورد نياز در شهرستان ايرانشهر توسط ٤٥١ رشته قنات، ٩٦٥ چشمۀ دائمی و ٧٠٨ چشمۀ فصلی و نيز ٢٣٩ چاه عميق و ٤٨٥‘١ چاه نيمه عميق تأمين می‌شود ( فرهنگ آباديها، ١٣٦٧ ش، هفت، دوازده، سيزده). رودخانه‌های بمپور و سرباز از اين شهرستان می‌گذرند ( فرهنگ جغرافيايی ... ، ٨/ ٢٧). پوشش گياهی اين ناحيه استپ بيابانی است ( جغرافيا ... ، ٢/ ٨١٧). جنگلی به طول دهها كيلومتر با عرض ٣ كمـ در جنوب ايرانشهر وجود دارد و درختان جنگلی همچون كهور، گز، كُرگز و نخل وحشی (بادبزنی) كه در اصطلاح محلی به آن داز می‌گويند، در اين نواحی ديده می‌شود. در برخی ارتفاعات آن درختان بادام كوهی و پستۀ وحشی (بنه) و حيواناتی نظير بز كوهی و آهو وجود دارد (همانجا).

ويژگيهای اجتماعی ـ اقتصادی

مطابق سرشماری عمومی ١٣٦٥ ش اين شهرستان دارای ١٨٤‘١ آبادی دارای سكنه بوده است ( فرهنگ آباديها، ١٣٦٥ ش، ١). جمعيت اين شهرستان از ١٠٤‘٣٧ خانوار (٣٢٢‘١٥٧ نفر) در ١٣٥٥ش ( سرشماری، ١٣٥٥ش، شصت)، به ٠٤١‘٥٠ خانوار (٧٨٦‘٢٥٩ نفر) در ١٣٦٥ش ( سرشماری، ١٣٦٥ ش، ٤٠) افزايش يافته است. بر مبنای سرشماری عمومی ١٣٧٥ ش، جمعيت شهرستان ايرانشهر ٤٥٦‘٢٩٥ نفر بوده است ( سرشماری، ١٣٧٥ ش، شانزده). از اين عده ٣٦/ ٢٨٪ در نقاط شهری و ٧١/ ٧٠٪ در نقاط روستايی سکنى دارند و بقيه غير ساكن هستند. تراكم جمعيت در اين شهرستان در ١٣٧٠ ش برابر ٨/ ٥ نفر در هر كمـ٢ گزارش شده است ( آمارنامه، ٢٥) و نسبت جنسی در اين شهرستان كاملاً برابر است ( سرشماری، ١٣٧٥ ش، همانجا). فعاليت اقتصادی ساكنان اين شهرستان به طور كلی زراعت، باغداری و كارگری ساده است. زمينهای زير كشت اين شهرستان شامل ٢٠٠‘١٥ هكتار گندم آبی، ١٠٠‘١ هكتار جو آبی و ٩٥٠ هكتار برنج (شلتوك) و ٢٠٠ هكتار ساير غلات و ٢٥٠‘٢ هكتار حبوبات است ( آمارنامه، ٢٢٠). همچنين ١٩٠‘٣ هكتار به كشت پياز و سيب‌زمينی و سبزيجات، ٢٢٥‘١ هكتار به كشت محصولات جاليزی، ٧٤٠ هكتار به زراعتهای صنعتی و ٦٠٠‘٤ هكتار به يونجه و اسپرس اختصاص دارد (همان، ٢٢١).
شمار دام موجود در شهرستان ايرانشهر مشتمل بر: ٧٨٨‘١٧ رأس دام بزرگ و ٣٤٧‘٣٥٥ رأس دام كوچك و ٦٤٥‘١٤ شتر است ( فرهنگ روستايی، ١٧١). صنايع دستی اين شهرستان به طور عمده سبد و حصيربافی است كه وجود ٦٤٠ واحد حصيربافی گويای آن است ( فرهنگ اقتصادی، «ط»). تأسيسات و امكانات آموزشی و فرهنگی اين شهرستان شامل ٣٠١ دبستان، ٣١ مدرسۀ راهنمايی، ٤ دبيرستان و ١٨ كتابخانۀ عمومی است ( فرهنگ روستايی، ١٩٥). همچنين ٢٠ مركز بهداشتی و درمانی و ٣٨ خانۀ بهداشت در اين شهرستان فعاليت دارند (همان، ٢١٩).
شهرستان ايرانشهر مسكن برخی طوايف بلوچ است. عمدۀ اين طوايف اينهاست: دامنی، كلكلی، برهان زهی و بيجارزهی (افضل‌الملك، ١١٢؛ فرمانفرما، ٣٥). افضل‌الملك جمعيت اين طوايف را ٧٠٠ خانوار گزارش كرده است. افراد اين طوايف اهل سنت هستند (همانجا). ساكنان اين شهرستان به بلوچی و فارسی صحبت می‌كنند و بيشتر سنی مذهب و عده‌ای هم شيعی هستند ( فرهنگ جغرافيايی، همانجا).
بناهای تاريخی اين شهرستان عبارت است از شماری قلعه‌های كهن مانند قلعۀ قديمی پيشين، چهل دختر، بمپور، دوست محمدخان، سرباز، دامن، اسپيد دژ و قلعه و تپه‌های بزمان ( جغرافيا، همانجا).

شهر ايرانشهر

اين شهر در °٦٠ و ´٤١ طول شرقی و °٢٧ و ´١٢ عرض شمالی و در ارتفاع ٥٧١ متری (پاپلی، ٧٥) و در مسير جادۀ اصلی زاهدان و چاه بهار در فاصلۀ ٣٦٠ كيلومتری جنوب زاهدان قرار گرفته است (نقشۀ راهها).

جغرافيای تاريخی

به گفتۀ آريان (ص ١٧٧)، اسكندر مقدونی به هنگام بازگشت از هند [و از راه خشكی] به همراه بازماندۀ سپاه خود به پورا ــ به گمان برخی، همان فهرج (نک‌ : سايكس، (٢٧٧ ــ رسيد. در ٣٠ق/ ٦٥١م سپاهی از مسلمانان برای فتح سگستان (سيستان) به سوی اين ناحيه روانه شد. ظاهراً در اين لشكركشی دستيابی به فهرج توأم با صلح بوده است (نک‌ : تاريخ ... ، ٨٠؛ بلاذری، ٣٩٢-٣٩٣). در سده‌های نخست اسلامی، اين محل به عنوان آخرين شهر ولايت كرمان بود (يعقوبی، ٢٨٦؛ ابن خردادبه، ٥٤-٥٥)، اما اصطخری (ص ١٧٠-١٧١) و مقدسی (ص ٤٨٤) آن را جزئی از ولايت مكران به شمار آورده‌اند. در دورۀ قاجار فهرج از توابع بمپور بوده است (افضل‌الملك، ١١١-١١٢).
در ١٢٩٧ ق، فيروز ميرزا فرمانفرما حاكم كرمان به سبب كيفيت خوب آب قنوات و استعداد اراضی فهرج نسبت به بمپور، تصميم گرفت كه فهرج مركز بلوچستان باشد (فرمانفرما، ٣٥-٣٦) و اين تصميم در ١٣٠١ ق تحقق يافت (سالاربهزادی،١٥٠). بدين سان، فهرج (ايرانشهر كنونی) به تدريج رو به توسعه نهاد.

ويژگيهای اجتماعی ـ اقتصادی

در اوايل سدۀ ١٤ ش ايرانشهر ٤ هزار نفر جمعيت داشته است ( فرهنگ جغرافيايی، ٨/ ٢٧). براساس سرشماری سال ١٣٥٥ش جمعيت اين شهر ٣٦٢‘٢ خانوار (٣٨٦‘١١ نفر) بوده است ( سرشماری، ١٣٥٥ ش، شصت) كه در ١٣٦٥ ش به ٨٦٤‘٦ خانوار (٠٢٧‘٤٠ نفر) افزايش يافته است ( سرشماری، ١٣٦٥ ش، ٤٠). بر مبنای سرشماری سال ١٣٧٥ش، جمعيت ايرانشهر ١٣١‘١٢ خانوار (١١٥‘٧٥ نفر) بوده است ( سرشماری، ١٣٧٥ ش، چهل). ٩٢/ ٥٪ جمعيت فعال اين شهر در بخش كشاورزی، ٤٦/ ٣٣٪ در بخش صنعت، ٩٦/ ٥٧٪ در بخش خدمات و بقيه در ديگر گروهها به كار اشتغال داشته‌اند (همانجا).

مآخذ

آمارنامۀ استان سيستان و بلوچستان، (١٣٧٣ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ سيستان و بلوچستان، تهران، ١٣٧٤ش؛ ابن‌خردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٨٩ م؛ اصطخری، ابراهيم، مسالك الممالك، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٢٧م؛ افضل‌الملك، محمود، «جغرافيای بلوچستان»، يادگار، تهران، ١٣٢٨ ش، س ٥، شم‌ ٨ و ٩؛ بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٦٥ م؛ پاپلی يزدی، محمد حسين، فرهنگ آباديها و مكانهای مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ ش؛ تاريخ سيستان، به كوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٤ ش؛ جغرافيای كامل ايران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ دايرة المعارف فارسی؛ سازمان تقسيمات كشوری جمهوری اسلامی ايران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ ش؛ سالار بهزادی، عبدالرضا، بلوچستان در سالهای ١٣٠٧ تا ١٣١٧ قمری، تهران، ١٣٧٢ ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٥٥ ش)، استان سيستان و بلوچستان، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٥٩ش؛ همان (١٣٦٥ش)، نتايج كلی، استانها (١١)، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛ همان (١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلی، شهرستان ايرانشهر، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٦ ش؛ فرمانفرما، فيروز ميرزا، سفرنامۀ كرمان و بلوچستان، به كوشش منصورۀ نظام مافی، تهران، ١٣٦٠ ش؛ فرهنگ آباديهای كشور، سرشماری عمومی كشاورزی (١٣٦٧ ش)، استان سيستان و بلوچستان، مركز آمار ايران، تهران ١٣٦٩ ش؛ فرهنگ آباديهای كشور (١٣٦٥ش)، شهرستان ايرانشهر، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٧ ش؛ فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، استان سيستان و بلوچستان (١)، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ ش؛ فرهنگ جغرافيايی ايران (آباديها)، استان هشتم، دايرۀ جغرافيايی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ش؛ فرهنگ روستايی (١٣٦٥ ش)، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛ كيهان، مسعود، جغرافيای مفصل ايران، تهران، ١٣١١ ش؛ مبشری، فريدون و ديگران، ارزيابی وضع موجود و امكانات توسعۀ منابع آب (مناطق سيستان و بلوچستان)، تهران، ١٣٥٥ ش؛ معين، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ١٣٦٤ ش؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسيم، ليدن، ١٩٠٦ م؛ نقشۀ راههای كشور جمهوری اسلامی ايران، گيتاشناسی، تهران، شم‌ ١٣٩؛ يعقوبی، احمد، البلدان، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٦٥ م؛ يغمايی، اقبال، بلوچستان و سيستان، تهران، ١٣٥٥ ش؛ نيز:

Arrian, Anabasis of Alexander, tr. E.I. Robson, London, ١٩٥٨;
Data Processing Center, Iranshahr, Period ١٩٦٤-١٩٩٥, Republic of Iran Meteorological Organization;
Sykes, P., A History of Persia, London, ١٩٦٩.
مژگان نظامی