بِرار، ناحیه‌ای قدیمی در شرق ایالت مهارشترا در غرب كشور هندوستان. در دورۀ باستان این ناحیه را چنانكه در كتابهای مذهبی هندوان نیز آمده است، ویداربها می‌نامیدند (لاو، ٣٤١؛ كانینگم، ٤٣٨؛ «فرهنگ...»، VII/ ٣٦٥-٣٦٦). ابوالفضل علامی نام اصلی آن را «وردانت» آورده، و گفته است كه «وردا» نام رودی، و «نت» به معنی كنار است (آیین...، ١/ ٤٦٧).
برار دارای پیشینۀ كهن تاریخی است و از بسترهای فرهنگ مهارشترایی، و جایگاه سلسله‌های مختلف هندو مذهب بودها ست («فرهنگ»، VII/ ٣٦٦؛ جوشی، ١٦). ایلچپور از شهرهای ناحیۀ برار در ٦٩٥ق/ ١٢٩٦م در دورۀ سلطان علاء‌الدین خلجی (٦٩٥-٧١٥ق/ ١٢٩٦-١٣١٥م) به تصرف مسلمانان درآمد؛ اما با دریافت غرامت سنگین دوباره به حكمران هندو مذهبش بازگدانده شد. در ٧١٩ق/ ١٣١٩م برار ضمیمۀ سرزمینهای سلاطین دهلی گردید و در دورۀ سلطۀ بهمنیان دكن یكی از استانهای پنجگانۀ قلمرو آنان بود. پس از سقوط بهمنیان (٩٣٢ق/ ١٥٢٦م)، برار جایگاه حكومت سلسلۀ عمادشاهیان گردید و گسترش و توسعۀ فرهنگی چشمگیری یافت رشته، ٢/ ١٧٤-١٧٥؛ برنی، ٣٣٨-٣٣٩؛ حسینی، ١٤٧-١٤٨؛ هیگ، «پنج پادشاهی...»، ٧٠٨). برابر از ١٠٠٤ق/ ١٥٩٦م به تصرف نیروهای اكبرشاه بابری درآمد و یكی از صویه‌های دو از دهگانۀ سرزمین بابریان گردید (ابوالفضل، همان، ١/ ٤٧٦-٤٧٧، اكبرنامۀ، ٣/ ٧٠٢، ٧٤٣-٧٤٤؛ هیگ، همان، ٤٦٥-٤٦٦).
در دورۀ ضعف حكومت بابریان و پس از اورنگ زیب در آغاز سدۀ ١٢ق آصف جاهیان حكومتی شبه مستقل در دكن تشكیل دادند كه برار نیز تحت فرمان آن قرار گرفت. در ١١٥١ق/ ١٧٣٨م بخشی از برار به تصرف مراتهه‌ها درآمد و تا ١٢١٨ق/ ١٨٠٣م تحت فرمان آنان بود. در این دوره برار مورد نزاع مراتهه‌ها و حكمرانان آصف جاهی بود و آسیبهای فراوانی به آن وارد شد. انگلیسیان پس از شكست مراتهه‌ها در ١٨٠٣م برار را دوباره ضمیمۀ سرزمین آصف جاهیان كردند. در ١٢٦٩ق/ ١٨٥٣م برار تحت فرمان حكومت استعماری انگلیس قرار گرفت («فرهنگ»، VII/ ٣٦٩-٣٧١؛ یاپ، EI٢,I/ ١١٧٠;
١٥٦-١٥٧).
آثار و بناهایی از دورۀ گسترش فرهنگ اسلامی در برار باقی مانده است. بیشترین این آثار مساجد كوچك و بزرگی است كه در شهرهای مختلف براز بنا گردیده، و مربوط به دوره‌های مختلف حكومت مسلمانان در این ناحیه است. از ویژگی این مساجد، وجود چند گنبد و ٥ در ورودی است، مانند مسجد جامع گاویل گره، مسجد جامع ناندرا و مسجد جامع ایلچپور. باقی‌ماندۀ بناهای دیگر نیز در برار دیده می‌شود كه می‌توان از بنارانی محل، دژ نارنالا- بامعماری هند و ایرانی- و از بنایی به نام عمیدگاه در ایلچپور نام برد. چند كتیبه مانند كتیبه‌های دژ گاویل گره، بالاپور، دژنارنالا و داكولا به زبانهای فارسی و عربی در برار باقی مانده است (دسای، ٢٥٦-٢٦١؛ هیگ، «چند كتیبه...»، ١٠-١٩).
حضور و اقامت مسلمانان در ناحیۀ برار به دورۀ سلاطین دهلی بازمی‌گردد. در دورۀ حكومت آصف جاهیان در دكن مهاجرت مسلمانان به شهرهای مختلف برار افزایش یافت. مسلمانانی كه در ناگپور زندگی می‌كنند، بازماندگان صنعتگران مسلمانانی هستند كه در ناگپور زندگی می‌كنند، بازماندگان صنعتگران مسلمانی هستند كه توسط حكمران هندو مذهب برار برای زیباسازی شهر به آنجا منتقل گردیدن. شماری از مسلمانان، بازرگانی هستند كه از بمبئی و گجرات به این ناحیه آمدند، و گروهی دیگر، از هندوان طبقات پایین بودند كه به اسلام گرویدند (مشیرالحسن، ٢٤٤-٢٤٥، ٢٤٨).

مآخذ

ابوالفضل علامی، آیین اكبری، به كوشش بلوخمان، كلكته، ١٨٧٢م؛
همو، اكبرنامه، به كوشش عبدالرحیم، كلكته، ١٨٨٦م؛
برنی، ضیاء‌الدین، تاریخ فیروزشاهی، ترجمۀ معین‌الحق، لاهور، ١٩٩١م؛
فرشته، محمدقاسم، تاریخ، كانپور، ١٢٩٠ق/ ١٨٧٤م؛
مشیرالحسن، جنبش اسلامی و گرایشهای قومی در مستعمرۀ هند، ترجمۀ حسن لاهوتی، تهران، ١٣٦٧ش؛
نیز:

Cunningham, A., The Ancient Geography of India, Varanasi, ١٩٦٣;
Desai, Z., A., «Bahmanī Succession States», History of Medieval Deccan, Hyderabad, ١٩٧٤, vol. II;
EI٢;
Haig, W., «The Five Kingdoms of the Deccan», The Cambridge History of India Cambridge, ١٩٢٨, vol. III;
id, «Some Inscriptions in Berar», Epigraphia Indo Moslemica, New Delhi, ١٩٨٧;
Husaini, S. A. Q., Bahman Shāh, Calcutta, ١٩٦٠;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٨١;
Joshi, P. M., «Historical Geography of Medieval Deccan», History of Geography of Ancient India, Delhi, ١٩٨٤;
Yapp, M. E., Strategies of British India, Oxford, ١٩٨٠.
مجید سمیعی